آنقدر کوچک اند که در تاکسی کنار هم فشرده می نشینند تا جای یک نفر را بیشتر نگیرند و کرایه یکنفر را بدهند. کمتر از نیم ساعت به ۹ شب باقی مانده و وجود این دو دختر حدودا ۹ و هفت ساله با مقنعه های سفید در تاکسی مسیر سعادت آباد عجیب است. آنقدر کوچک اند که در تاکسی کنار هم فشرده می نشینند تا جای یک نفر را بیشتر نگیرند و کرایه یکنفر را بدهند. کمتر از نیم ساعت به ۹ شب باقی مانده و وجود این دو دختر حدودا ۹ و هفت ساله با مقنعه های سفید در تاکسی مسیر سعادت آباد عجیب است. خیلی آرام با هم صحبت می کنند، دختر بزرگ تر دسته ای پول را نیمه درمی آورد و مشغول شمارش می شود؛ راضی به نظر می رسد و بعد دسته پول های خواهر کوچک تر را می شمرد، هر دو وحشت زده به هم نگاه می کنند. سعی می کنند کسی متوجه شان نشود. سر در هم فرو می کنند و آرام حرف می زنند. «بابا باز هم کتکم می زنه، اون شب هم که پول کم بود همین کار رو کرد.»
دختر کوچک که بهزور شاید هفت سالش باشد ملتمسانه به صورت خواهر بزرگ تر زل می زند و هر دو نگران از هم می پرسند: «حالا چه کار کنیم…!»
این دو خواهر تنها دو نفر از تعداد نامشخص کودکانی هستند که در خیابان ها کار می کنند و انواع آسیب ها، خطرات و جرایم در کمینشان است. آن دو شب را نگران و ناآرام به خانه رفتند و آدم های آن تاکسی از سرنوشتشان بی خبرند اما سوالی همیشه در ذهن ها جریان دارد؛ آیا این کودکان در سرداب های نمور و زیرزمین های سرد باندهای مخوف سر بر بالین می گذارند؟
تحقیقاتی که چه به صورت بین المللی و چه داخلی در مورد این کودکان انجام شده است، همگی نشان می دهد عمده کودکان کار همراه با خانواده های خود یا حداقل یکی از والدینشان زندگی می کنند و بعد از کار به خانه خود باز می گردند. با وجود این در تلاش برای یافتن ردی از این باندهای احتمالی به خیابان ها رفتیم.
دستفروشی برای دیگران
می گویند همه را یک نفر اجاره می کند و صبح به خیابان ها می آورد و شب با اتوبوس جمع می کند و با خود می برد. آنها را در جایی نگه می دارند و پول هایشان را می گیرند و به آنان کمی غذا و پول می دهند اما هنوز واقعیت وجود این باندهای پشت پرده کودکان خیابانی مشخص نیست.
یک فعال کودک در این باره می گوید: «من چنین چیزی را چندان ندیده و به این شکل مافیایی با آن برخورد نکرده ام اما نمی توان گفت که نیست، یادم است یک نفر را پیدا کرده بودیم که او این کار را انجام می داد و پسربچه ها را اجاره می کرد و در اتاق کوچکی نگه میداشت، حتی یکی از بچه هایی که آنجا را به ما نشان داده بود می گفت سه مرد آنجا بودند تا بچه ها فرار نکنند.»
زن دستفروش بچه را سفت در بغل خود با روسری بسته بود و درخواست پول می کرد اما تا حدود ۱۵ دقیقه ای هیچکس حاضر به کمک نشد تا مردی به او نزدیک شد و گفت: «پس چه شد؟» و زن در جواب گفت: «بابا مردم پول نمی دهند دیگر، اصلا نمی دانم چرا اینقدر سخت شده اند. » مرد بار دیگر رو به او کرد گفت: «بیشتر اصرار و التماس کن، بچسب بهشان. » و بسرعت از آنجا دور شد.
برخی معتقدند سران باندهای اینچنینی همان صاحبکاران و فروشندگان اصلی مواد اولیه برای دستفروشی به کودکان هستند اما در هر حال همه این کودکان چه به صورت باند و چه غیر باند توسط پدر یا مادر خود برای این کار انتخاب می شوند، حتی آنهایی که گفته می شود شبها در محدوده میدان میرداماد سوارشان می کنند و صبح فردا دوباره آنان را به پست ها و محدوده شان می فرستند.
زهره که گاهی برای کمک به محرومان به مناطق حاشیه ای شهر کرج می رود، می گوید:برخی از اهالی این محل ها می گویند افرادی هستند که پول های آنان را می گیرند، حتی با ماشین های مدل بالا می آیند و حساب و کتابشان را می کنند و می روند. زندگی افرادی که من با آنان در ارتباط هستم و می بینم بسیار سخت است و درآمد و امکانات چندانی ندارند اما خودم چنین چیزی را ندیده و فقط شنیده ام.»
پایتخت نشینان دستفروش
کودکان دستفروش تهران در همه جا دیده می شوند. نگین در محدوده شهرک غرب فال حافظ می فروشد.
او وقتی عکس میمونی را روی جلد یکی از مجلات می بیند کمی هول می کند و می گوید: «وای! حتما او هم کار بدی کرده وگرنه قبلا آدم بود.»
انگار تخیل کودکانه قوی ای دارد و براحتی می تواند برای خودش داستان پردازی کند. اما این مورد را از معلمش شنیده است: «خانممان گفته است، اگر درس نخوانیم و کارهای بد بکنیم این شکلی می شویم.»
مقنعه سفید و مانتوی صورتی رنگ تقریبا کهنه ای به تن دارد. سوم دبستان است و صبح ها در مدرسه ای در همان نزدیکی خانه شان در فرحزاد درس می خواند. بیشتر همکلاسی های او نیز وضع مشابهی دارند و بعد از مدرسه برای خانواده های پر جمعیت خود دستفروشی می کنند.
مدرسه آنقدر شلوغ است که همهمه سر و صداها و خنده های بلندشان تا سر کوچه هم می آید. بچه ها اینجا فارغ از همه مسائل همیشگی شان کنار هم درس می خوانند و بازی می کنند. امیر و نرگس هر دو شاگردان کلاس سوم دبستان یکی از مدرسه های حوالی میدان بهارستان هستند.
لباس های مرتبی دارند و نرگس دوربین عکاسی را که می بیند دوست دارد از او عکس بگیرند. برای گرفتن عکس ها نیز خوب بلد است چطور باید اصرار و التماس کند. اما امیر از زیاد عکس گرفتن عصبانی می شود و ناگهان صدا و چهره اش شاید ۱۰ سال بیشتر از یک کودک هشت ساله می شود. ببین بسه اگه بیشتر از نرگس عکس بگیری دوربینت رو خورد می کنم. یا دختر دانش آموز دیگری از پله های طبقه اول براحتی داد می زند: اگر پایین بیایی…
اینها مکالمه روزمره کودکانی است که رفتارهای خیابانی و محیط کار خود را تقلید می کنند و جزو خصوصیات اخلاقیشان می شود.
بیشتر کودکان کاری که در تهران زندگی می کنند صبح ها را به مدرسه می روند. به جز مدارس دولتی، فعالان حقوق کودک برای بچه ها مدرسه هایی در نزدیکی محله های زندگی آنان در میدان شوش، ناصرخسرو، حوالی میدان بهارستان و فرحزاد به راه انداخته اند و سعی می کنند به آنان آموزش های لازم را بدهند و در برخی موارد حتی با کمک های مالی از کار کردن این کودکان جلوگیری کنند.
بودن این کودکان در خیابان سکه هایی است با دو رو: به احتمال زیاد یا بزهکار می شوند یا بزه دیده. یکی از این پسران که به اتهام سرقت در کانون اصلاح و تربیت است و زمان دستگیری پرونده اش به موضوعی جنجالی تبدیل شد می گوید: ما سه نفر بودیم که یک پیرمرد مجبورمان می کرد دزدی کنیم. سوار ماشین ها می شدیم و بعد همدستانم با اسید راننده را تهدید و خودرو را سرقت می کردند.
در سوی دیگر ماجرا کودکان زیادی نیز قربانی می شوند. احمد پسر ده ساله ای است که برای کمک به خانواده به عنوان واکسی در خیابان هاشمی تهران کار می کرد.
او از روز ۱۰ خرداد امسال مفقود شده و هنوز اثری از او به دست نیامده است. در نمونه ای دیگر پسری که ساکن شرق استان تهران بود و به عنوان گلفروش کار می کرد توسط چند افغان به خانه ای نیمه ساز کشانده شد و به قتل رسید.
کودکان سرما زده در حاشیه شهر
در حاشیه شهر کرج و شهرک های پردیس قسمت هایی که به دور از چشم و تپه مانند است زندگی شکل دیگری پیدا می کند و هر چه نیروی انتظامی و سایر سازمانها می کوشند این مناطق را سامان بدهند آنها مدتی می روند و دوباره برمی گردند. در آنجا آدم ها بدون هیچ بهداشت یا امکاناتی جز پتو یا چراغ گاز کوچکی زندگی می کنند.
اکثر کودکان سرما خورده هستند و بعضی بیماری های خاصی هم دارند. اما هنوز درد زندگی شان را نفهمیده اند هر کس را که ازدور می بینند نزدیک خانه شان می شود خوشحال به سمتش می دوند. یک یا دوساله ها هم که توان دویدن ندارند خندان کنار چادر می ایستند تا به سراغشان بروید. با مردم غریبه نیستند آنها بیشتر روز را همراه مادران خود برای تکدیگری یا دستفروشی به خیابان های تهران می روند.
محمد پسر ده ساله لاغر اندام مانتو دخترانه ای گیرش آمده و پوشیده و روسری هم سر کرده است. اگر اسمش را نگوید کسی متوجه نمی شود پسر است، هر کس را می بیند از او می خواهد شارژ تلفن اعتباری به او بدهد تا با مادرش که به پاکستان رفته تماس بگیرد.
او اینجا مانده تا از برادر کوچک ترش نگهداری کند: «پدرم رفته سراغ کار، من هم بیشتر وقت ها می روم دستفروشی، درآمدم خوب است.»
صبح ها و شب های زندگی آنان بسیار متفاوت است. روزها را برای دستفروشی و پول در آوردن به شهر می آیند اما شب ها وقتی آتش روشن می کنند اکثر خانواده ها دور هم جمع می شوند و آنهایی هم که صدای خوبی دارند برای بقیه می خوانند.
برای همین هم محمد به موسیقی علاقه زیادی دارد. اکثر این کودکان فرصت تحصیل ندارند چون مجبورند مرتب از منطقه ای به منطقه دیگر نقل مکان کنند.
آمار نامشخص
هیچ وقت آمار دقیقی از تعداد کودکان خیابانی اعلام نشده و آمارهای ناچیزی نیز که از این کودکان کم و بیش مطرح شده است، مربوط به بیش از چهار تا پنج سال پیش است.
به عنوان مثال مهرسال ۸۷ گزارشی در ارتباط با این کودکان در یکی از روزنامه ها منتشر شد که تعداد آنها را حدود یک میلیون و ۸۰۰ هزار کودک در کشور اعلام کرد.
کودکان کار دیگر بخشی از زندگی اجتماعی شهرنشینان شده اند و هر روز سرهرچهار راه بزرگ در بیشتر شهرهای ایران یا کنار خیابان ها می توان چند نفر از آنان را دید اما در این میان کودکانی هم هستند که بر خلاف کودکان خیابان هیچ آثاری از آنان پیدا نیست. حتی خصوصیات اخلاقی این زیر هجده ساله ها با کودکانی که در خیابان کار می کنند نیز متفاوت است.
پسرها عمدتا کار ساختمانی مانند نقاشی و گچ کاری انجام می دهند یا در مغازه استاد کار خود به نجاری، جوشکاری یا کفاشی و واکسی مشغولند. دختران نیز همراه مادران خود در خانه کارهای دستی می کنند.
در گزارش متن سرشماری سال ۱۳۷۵ آمده است بیش از چهار درصد جمعیت شاغل کشور در این سرشماری را گروه سنی ۱۰تا ۱۴ سال تشکیل می دهند و با توجه به جمعیت شاغل که ۱۴.۵ میلیون نفر بوده است، چهار درصد آن حدود۶۰۰ هزار نفر کودک بودند و حدود ۳۸۰هزار کودک در سن ۱۰ تا ۱۴ سال در سراسر کشور کار ثابت داشته است.
آنان بیشتر از خودتان شما را می شناسد، می دانند سراغ کدام رهگذر بروند، برای چه کسی پافشاری بیشتر و کجا شروع به التماس کنند. حتی با کلافه کردن آدم ها هم می توانند براحتی به خواسته شان برسند و چیزی بفروشند.
کودکان کار در پژوهش های دانشگاهی
کودکان خیابان عنوانی است که سال های اخیر در مجامع علمی کمتر به آن پرداخته شده است. البته آخرین آمار و اطلاعاتی که در مورد این کودکان ارائه شد مربوط به خبری است که اوایل امسال در مورد این کودکان از سوی یکی از فعالان حقوق کودک ارائه شد و او اعلام کرد: آمار ایدز در میان این کودکان ۴۵ برابر میانگین جامعه است.
به گفته این فعال کودک او اطلاعات خود را از پژوهشی که در مورد کودکان کار حدود دو سال پیش صورت گرفته به دست آورده است: «طبق بررسی های دکتر راهور ـ مسئول پژوهش مرتبط با فقر بین کودکان خیابانی و عضو هیات علمی دانشگاه الزهرا ـ رشد فقر در کودکان کار و خیابان از سال ۸۴ تا ۸۸ روند صعودی داشته است.»
بیشتر تحقیقات علمی انجام شده روی این کودکان مربوط به سال های ۷۹ تا ۸۵ یعنی حدود شش سال پیش است.
سازمان بهزیستی کشور سال ۱۳۷۹ در ارتباط با این کودکان و وضع بهداشتی آنان پژوهشی انجام داد که نشان می داد شایع ترین بیماری جسمی میان آنان بیماری های پوستی و انگلی است و حدود ۱۲ درصد آنان سابقه آسیب ناشی از کودک آزاری داشته اند.
بی تفاوت نباشید
کودکان رها شده در خیابان می توانند یکی از عوامل آسیب های اجتماعی باشند و شرایط برای بزهکار شدن و افتادن در دام اعتیاد برای آنان بسیار زیاد است ضمن این که تبهکارانی نیز در کمین نشسته اند تا این بچه ها را مورد انواع سوءاستفاده قرار بدهند در این بین گرچه کمک رسانی به این آسیب دیدگان بیشتر بهعهده سازمان های دولتی و مردم نهاد است تک تک شهروندان نیز می توانند در حمایت از آنان نقش موثری داشته باشند.
اگر در خیابان و چهارراه کودکی را دیدید که در معرض سوءاستفاده و رفتارهای پرخطر قرار دارد بی تفاوت از کنار او رد نشوید و حداقل در تماس با مرکز فوریت های پلیسی موضوع را اطلاع بدهید.
به خاطر داشته باشید بدرفتاری با این کودکان و توهین و تحقیر آنان هرگز از حافظه شان پاک نمی شود و چنین رفتارهایی این احتمال را که آنان در آینده دست به اقدامات مجرمانه انتقام جویانه بزنند افزایش می دهد.
جواد طلسچی یکتا-مددکاراجتماعی