همآفرینی امید و هماهنگی: واکاوی مفهوم «هارامبی» در ارتقای تابآوری اجتماعی و بازتاب جهانی آن در مددکاری اجتماعی مدرن
جهان امروز با گسستهای عمیق فرهنگی، بحرانهای اقتصادی فزاینده، مهاجرتهای اجباری و پیامدهای ساختاری تغییرات اقلیمی دستوپنجه نرم میکند؛ چالشهایی که فراتر از توانِ تابآوریِ فردی بوده و به طور مستقیم انسجام جوامع را هدف گرفتهاند.
در پاسخ به این فضای متفرق، فدراسیون بینالمللی مددکاران اجتماعی (IFSW) شعار سال ۲۰۲۶ خود را «همآفرینی امید و هماهنگی: فراخوان هارامبی برای اتحاد در جامعه متفرق» اعلام کرده است.
این شعار که ریشه در یک مفهوم عمیق بومی آفریقایی دارد، نه یک بیانیه نمادین، بلکه بازتعریفی از مأموریت مددکاری اجتماعی مدرن برای عبور از مدلهای سنتی و حرکت به سمت تابآوری اجتماعی (Social Resilience)، میانجیگری و همبستگی ساختاری است.
این نوشتار به بررسی ابعاد مفهومی «هارامبی»، بازتاب جهانی آن در گزارشهای منطقهای فدراسیون بینالمللی (بهویژه در اروپا) و کاربرد عملی آن در مواجهه با بحرانهای عصر حاضر میپردازد.
تبارشناسی مفهومی «هارامبی» (Harambee)؛ از یک سنت بومی تا یک گفتمان جهانی
واژه هارامبی (Harambee) در زبان سواحیلی به معنای «تلاش جمعی»، «همه با هم» یا «کشیدن بار با همدلی و همافزایی» است. در فرهنگ سنتی شرق آفریقا (بهویژه کنیا)، هارامبی رویکردی است که به هنگام بروز بحران، ساخت یک مدرسه، جمعآوری کمک برای یک خانواده آسیبدیده یا مواجهه با بلایای طبیعی، تمام اعضای جامعه را بدون در نظر گرفتن تفاوتها پیرامون یک هدف مشترک بسیج میکند.
در بستر گفتمان مددکاری اجتماعی سنتی، تمرکز اغلب بر خدمات فردمحور یا رویکردهای حمایتی بالینی بوده است. اما وارد کردن مفهوم هارامبی به خطمشیهای بینالمللی، سه چرخش پارادایمی را نشان میدهد:
- گذار از فردگرایی به جمعگرایی: تابآوری دیگر یک ویژگی شخصیتی فردی نیست، بلکه یک ویژگی شبکهای و ساختاری در دل جامعه است.
- تمرکز بر همآفرینی (Co-building): راهکارها از بالا به پایین دیکته نمیشوند؛ مددکار و جامعه محلی به طور مشترک به تولید راهکار و خلق امید میپردازند.
- میانجیگری اجتماعی به جای قیممآبی: مددکار اجتماعی نه به عنوان یک بخششکننده یا «خیرخواه سنتی»، بلکه در نقش یک تسهیلگر و میانجی، بستر را برای احیای سرمایه اجتماعی پیونددهنده فراهم میسازد.
بازتاب جهانی و گزارشهای منطقهای IFSW: تمرکز بر قاره اروپا
اگرچه شعار سال با روز جهانی مددکاری اجتماعی در ماه مارس به اوج خود میرسد، اما گزارشهای منطقهای IFSW در ماههای اخیر (بهویژه می ۲۰۲۶) نشان میدهند که دستور کار «هارامبی» به عنوان یک استراتژی عملیاتی درازمدت تثبیت شده است. این بازتاب در مناطق مختلف، بهویژه در اروپا، نمود عینی یافته است:
پاسخ به گسستهای فرهنگی و بحرانهای معیشتی در اروپا
گزارشهای بخش اروپایی IFSW نشان میدهند که کشورهای این قاره به دلیل تورم ساختاری، بحران پناهجویان و گسستهای عمیق سیاسی-اجتماعی با پدیده «جامعه متفرق» روبهرو هستند.
مددکاران اجتماعی در اروپا از مدل هارامبی برای ایجاد «فضاهای گفتوگوی امن» و «شبکههای همبستگی محلی» استفاده کردهاند.
در این رویکرد، پناهجویان و بومیان محلی، یا گروههای با درآمدهای متفاوت، در پروژههای مشترک محلهمحور (توسعه فضاهای اشتراکی، تعاونیهای مصرف محلی و برنامههای حمایتی همتا به همتا) مشارکت میکنند تا حس تعلق و امنیت روانی جامعه مجدداً بازسازی شود.
آمادگی برای مجمع عمومی ۲۰۲۶ در نایروبی
تمرکز تداومیافته بر فراخوان هارامبی، مقدمهای برای مجمع عمومی سالانه IFSW در ژوئن ۲۰۲۶ در نایروبی (کنیا) است.
گزارشهای دبیرخانه فدراسیون حاکی از آن است که کشورهای عضو در حال مستندسازی الگوهای بومی خود از همبستگی جمعی هستند تا تایید کنند که مفاهیم بومی (مانند هارامبی در آفریقا، اوبونتو، یا مفاهیم مشابه در آسیا و آمریکای لاتین) میتوانند پایههای استوار خطمشیهای مدرن و حقمدار مددکاری اجتماعی را شکل دهند.
پیوند هارامبی با تابآوری اجتماعی (Social Resilience)
تابآوری اجتماعی به ظرفیت یک جامعه برای تحمل شوکها، انطباق با بحرانها و بازسازی خود به شکلی پویاتر اطلاق میشود. فراخوان هارامبی دقیقاً مؤلفههای کلیدی این نوع از تابآوری را هدف قرار میدهد:
[اعتماد متقابل] + [مشارکت افقی جوامع محلی] ──> تقویت سرمایه اجتماعی ──> ارتقای تابآوری ساختاری جامعه
جدول زیر تفاوت رویکردهای سنتی را با رویکرد مبتنی بر هارامبی و تابآوری اجتماعی تبیین میکند:
| شاخص مقایسه | مددکاری حمایتی/خیریهمحور سنتی | مددکاری مبتنی بر هارامبی و تابآوری اجتماعی |
| تعریف مسئله | نقص یا آسیب فردی در درون سیستم | تفرق، گسست روانی-اجتماعی و کاهش سرمایه جمعی |
| نقش مددجو | مصرفکننده منفعل خدمات و حمایتها | همآفرین، مشارکتکننده و صاحب حق |
| نقش مددکار | کارشناس بیرونی، حلال مشکلات و ارائهدهنده ساختار | میانجی اجتماعی، تسهیلگر محلی و همآفرین امید |
| هدف غایی | بازگشت فرد به وضعیت عادی قبلی | تقویت ساختار جامعه برای مواجهه با بحرانهای آینده |
چگونگی پیادهسازی گفتمان هارامبی در عمل؛ راهبردهای کاربردی
برای اینکه مفهوم هارامبی در سطح جوامع محلی به یک واقعیت ملموس تبدیل شود، مددکاران اجتماعی و سیاستگذاران حوزههای اجتماعی و روانشناسی بر سه راهبرد کلیدی تمرکز دارند:
الف) توسعه مداخلات جامعهمحور و مشارکتی (Asset-Based Community Development)
تمرکز بر داراییها و ظرفیتهای پنهان درون جامعه به جای تمرکزِ صرف بر کمبودها. در این روش، مددکار اجتماعی با شناسایی مهارتها، انگیزهها و منابع موجود در بین خودِ افراد آسیبدیده، آنها را ترغیب میکند تا بارِ حل مسئله را به صورت جمعی بر دوش بکشند.
ب) ترویج میانجیگری اجتماعی برای رفع تفرقها
در جامعه متفرق، تضاد منافع و گسستهای هویتی مانع همبستگی است.
مددکاران با ایفای نقش به عنوان میانجیهای بیطرف، کانونهای محلی را به بستری برای درک متقابل، کاهش پیشداوریها و ایجاد هارمونی (هماهنگی) میان خردهفرهنگها یا طبقات مختلف تبدیل میکنند.
ج) ادغام روانشناسی اجتماعی با ساختارهای کلان
امید یک پدیده صرفاً درونی و فردی نیست؛ امیدِ پایدار زمانی شکل میگیرد که فرد ببیند سیستمها و شبکههای اجتماعی اطراف او کارآمد، منصف و پاسخگو هستند. از این رو، همآفرینی امید مستلزم پیوند زدن تکنیکهای تابآوری روانشناختی با مداخلات کلان اجتماعی و رفاهی است.
نتیجهگیری
فراخوان جهانی سال ۲۰۲۶ برای تجلی مفهوم «هارامبی»، یادآور این حقیقت است که در دنیای گسسته و متفرق امروز، هیچ فرد یا گروهی نمیتواند بحرانهای ساختاری را به تنهایی پشت سر بگذارد.
بازتاب گسترده این شعار در گزارشهای بینالمللی و منطقهای (بهویژه تمرکز ساختاری بر آن در اروپا) نشان میدهد که جامعه جهانی مددکاری اجتماعی به سمتی حرکت میکند که در آن، توانمندسازی، همآفرینی، میانجیگری و تقویت حقمدارانه تابآوری اجتماعی به عنوان استراتژیهای اصلی جایگزین رویکردهای سنتی و تکبعدی گذشته شدهاند.
هارامبی به ما میآموزد که امید، ساختنی است و هماهنگی، محصولِ تلاش جمعی برای کشیدن بارِ زندگی با یکدیگر است.
