نقش خبرنگاران در ارتقاء تاب آوری جوامع
نقش خبرنگاران و روزنامهنگاری ساختاریافته در ارتقاء تابآوری جوامع در مواجهه با بحرانها
به قلم دکتر جواد طلسچی یکتا – بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران
چارچوب مفهومی تابآوری اجتماعی و نقش بنیادین رسانه
تابآوری اجتماعی در مباحث جامعهشناسی ارتباطات و مدیریت بحران، به ظرفیت حیاتی یک سیستم اجتماعی برای مواجهه با شوکهای برونزا، استرسهای حاد، حفظ کارکردهای اصلی و انطباق پویا در راستای بازسازی پس از بحران اطلاق میشود. بحرانها—چه در قالب بلایای طبیعی، پاندمیهای بهداشتی و اختلالات اقتصادی، و چه در صوتی پیچیدهتر مانند مناقشات مسلحانه و جنگها—زیرساختهای فیزیکی، روانی و اجتماعی جوامع را به شدت تحت تأثیر قرار میدهند.
در این چارچوب، تابآوری حاکی از یک ویژگی ایستا یا صرفاً مقاومت منفعلانه نیست؛ بلکه فرایندی تکاملی و وابسته به میزان سرمایه اجتماعی، سطح اعتماد عمومی، همبستگی جمعی و عدالت ارتباطی است. پژوهشگران علوم اجتماعی با استناد به نظریات سرمایه اجتماعی نشان دادهاند که شبکههای ارتباطی و اعتماد متقابل میان شهروندان و نهادها، شالوده اصلی پایداری جوامع در برابر فروپاشی را تشکیل میدهند.
در زیستبوم ارتباطی معاصر، خبرنگاران و روزنامهنگاران به عنوان معماران اصلی جریان اطلاعات و واسطهای کلیدی میان سطوح مختلف جامعه عمل میکنند1. هنگام وقوع بحران، نیاز جامعه به اطلاعات شفاف، دقیق و قابل اتکا به نقطه اوج خود میرسد.
نحوه گزارشگری و روایتپردازی خبری میتواند پیامدهای روانشناختی و رفتاری عمیقی در سطح جمعی بر جای بگذارد؛ جریان سالم اطلاعات قادر است اعتماد عمومی را بازسازی کند،
اضطراب ناشی از عدم قطعیت را کاهش دهد و حس عاملیت جمعی را برانگیزد. در مقابل، انتشار اخبار غیرمسئولانه، هیجانزده و فاقد زمینه ساختاری، به فرسایش سرمایه اجتماعی، اشاعه شایعات، شیوع تعارضات درونی و تعمیق تروماهای جمعی میانجامد. از اینرو، تحلیل نقش خبرنگاران در ارتقاء تابآوری جامعه نیازمند تبیین رویکردهای حرفهای، مکانیزمهای روانشناختی تأثیرگذاری رسانه و الزامات ساختاری حرفه روزنامهنگاری است.
الگوی نظری و رویکردهای نوین روزنامهنگاری تابآوری
الگوهای سنتی روزنامهنگاری بحران غالباً بر «سوگیری منفی» و برجستهسازی استثنایی ابعاد ویرانگر فاجعه، آمار تلفات و ناکارآمدیها استوار بودهاند.
اگرچه انعکاس کاستیها از وظایف نظارتی مطبوعات محسوب میشود، اما تمرکز یکجانبه بر جنبههای سیاه و ناامیدکننده، مخاطبان را دچار پدیده «درماندگی آموختهشده» و یأس اجتماعی میسازد.
در پاسخ به این چالش، نظریهپردازان ارتباطات رویکردهای جدیدی را تدوین کردهاند که با حفظ استقلال حرفهای و نگاه نقادانه، توان انطباقپذیری و بازسازی جامعه را تقویت میکنند.
روزنامهنگاری ساختارگرا و راهکارمحور از چارچوبهای نوینی هستند که پوشش خبری را از مرحله بازنمایی صرف مشکل به سمت تحلیل زمینه و ارزیابی راهکارهای عملی هدایت میکنند.
در این الگو، خبرنگار تلاش میکند علاوه بر تشریح ابعاد بحران، پاسخهای جامعه، اقدامات نهادها و مدلهای موفق انطباق را به دقت بررسی کند. این نحوه روایتگری با نشان دادن قابلیتهای افقی جامعه و اراده جمعی، احساس توانمندی را در مخاطبان زنده نگه میدارد و زمینه را برای جلب مشارکتهای مردمی و بازسازی روانی فراهم میسازد.
در همین راستا، رویکرد «روزنامهنگاری صلح» و «روایتهای ترمیمکننده» در بحرانهای ناشی از مناقشات و جنگها جایگاه ویژهای مییابند5. روزنامهنگاری صلح با پرهیز از دو قطبیسازی، نفرتپراکنی و تحریفهای هیجانمدار، بر تحلیل ریشهای چالشها و یافتن بسترهای متقابل ثبات تاکید میورزد.
روایتهای ترمیمکننده نیز داستانهای واقعی از پایداری، بازسازی فردی و جمعی و التیام پس از سانحه را برجسته میکنند. این رویکردها حافظه جمعی جامعه را از انفعال رها ساخته و چشماندازی روشن برای آینده ترسیم مینمایند.
تلفیق این الگوها به تدوین «مدل پوشش خبری آگاهانه از منظر روانشناختی» منجر شده است. این مدل بر این فرض استوار است که انتشار بدون ملاحظه اخبار تکاندهنده و تصاویر دلخراش، موجب بروز تروماهای روانی ثانویه در سطح جامعه میشود.
بر اساس این الگوی جامع، جریان اطلاعات باید به گونهای طراحی شود که اخبار منفی با گزارشهای راهکارمحور و امیدبخش متعادل گشته، به تنوع فرهنگی احترام گذاشته شود، و با ایجاد حس پیوستگی جمعی، بستری مناسب برای «رشد پس از سانحه» در ابعاد اجتماعی و روانی فراهم گردد.
ابعاد چندگانه عملکرد خبرنگاران در مراحل مختلف بحران
کنشگری خبرنگاران در ارتقاء تابآوری جامعه فرایندی پویا و استمراریافته است که باید در سه فاز تمایزیافته شامل پیش از بحران، حین بحران و پس از بحران مورد تحلیل قرار گیرد1.
در فاز پیش از بحران، ارتقاء تابآوری بر پایه پیشگیری، آگاهیبخشی و آموزش عمومی شکل میگیرد. در این مرحله، خبرنگاران با تولید محتواهای آموزشی در خصوص مدیریت مخاطرات، راههای پناه گرفتن، و شیوههای واکنش سریع در برابر مخاطرات طبیعی یا بهداشتی، آمادگی ذهنی و رفتاری شهروندان را ارتقاء میدهند.
علاوه بر آموزشهای فنی، بازنمایی هویت فرهنگی و تاریخچه تابآوری جامعه در برابر چالشهای گذشته، سرمایه فرهنگی و حس تعلق ملی را تقویت میکند.
همچنین، روزنامهنگاری تحقیقی در این فاز با ارزیابی نقادانه زیرساختها، شناسایی نقاط ضعف عمرانی یا مدیریتی و پاسخگو ساختن نهادها، نقش پیشگیرانه مهمی در کاهش آسیبپذیریهای جامعه ایفا مینماید.
در فاز حین بحران، وظیفه اصلی خبرنگاران مدیریت جریان اطلاعات، کاهش عدم قطعیت و کنترل هیجانات مخرب جمعی است. هنگام بروز شوکهای اولیه، جامعه دچار سردرگمی و اضطراب شدید میشود که این امر محیطی مناسب برای رشد سریع شایعات و اخبار گمراهکننده فراهم میسازد.
خبرنگاران با انتشار اخبار دقیق، به موقع و مستند، خلاء اطلاعاتی را پر کرده و مرجعی قابل اعتماد برای تصمیمگیری شهروندان ایجاد میکنند.
ارائه دستورالعملهای ایمنی شفاف و بازتاب ایثارگریها و خدمات گروههای امدادی، نیروهای درمانی و کمکهای مردمی، روحیه همبستگی و همدلی را در جامعه بیدار نگهمیدارد و هراس عمومی را به کنشگری مثبت تبدیل میکند5.
در فاز پس از بحران، تمرکز روزنامهنگاری به سمت بازسازی روانی-اجتماعی، التیام جمعی و پاسخگویی نهادها معطوف میشود.
بازسازی فیزیکی بدون التیام روانی و حفظ انسجام اجتماعی کامل نخواهد بود. خبرنگاران در این مرحله با پیگیری مطالبات آسیبدیدگان، نظارت بر توزیع عادلانه منابع بازسازی و جلوگیری از تبعیض، اعتماد عمومی به فرایندهای ترمیمی را حفظ میکنند.
ایجاد بستری مکتوب و رسانهای برای بازگو کردن تجربیات، ابراز غم و به اشتراکگذاری روایتهای بازسازی، به فرایند التیام تروماهای جمعی سرعت میبخشد3. همچنین، گزارشهای تحلیلی پدیدآمده در این فاز با آسیبشناسی مدیریت بحران، درسهای آموختهشده را برای اصلاح قوانین و پروتکلهای آتی مستند میسازند.
تحلیل مقایسهای رویکردهای روزنامهنگاری در شرایط بحرانی
برای درک عمیقتر تفاوت میان پوشش خبری هیجانمدار سنتی و روزنامهنگاری ساختارگرا و تابآور، ابعاد اصلی این دو الگو در قالب زیر مقایسه شده است:
| شاخص ارزیابی | روزنامهنگاری هیجانمدار و فاجعهمحور | روزنامهنگاری ساختارگرا و تابآور |
| تمرکز روایی اصلی | برجستهسازی ویرانی، تلفات، ابعاد خسارت و آشفتگی محیطی | تحلیل زمینه بحران، راهکارهای عملی و پاسخهای جمعی |
| پیامد روانشناختی بر مخاطب | ایجاد اضطراب وجودی، احساس درماندگی، انفعال و ناامیدی | تقویت حس عاملیت، کاهش استرس و ایجاد امید واقعبینانه |
| تأثیر بر سرمایه اجتماعی | فرسایش اعتماد عمومی، تعمیق شکافها و ایجاد قطبیسازی | تقویت همبستگی، بازسازی شبکههای حمایتی و تحکیم اعتماد |
| رویکرد به عملکرد مسئولان | افشاگری سطحی یا انعکاس یکطرفه ادعاهای رسمی | نقد ساختارگرا، پاسخگو ساختن مستند و ارائه پیشنهادهای کارشناسی |
| تأثیر بر چرخه مدیریت بحران | تشدید بحران شناختی و بازتولید تروماهای روانی ثانویه | تسهیل التیام جمعی، بازسازی جامعهمحور و رشد پس از سانحه |
| موقعیت تعریفشده برای مخاطب | مصرفکننده منفعل اخبار هراسانگیز و شوکهای روانی | شهروند آگاه، کنشگر اجتماعی و مشارکتکننده در حل مسئله |
چالشهای ساختاری، فیلترهای الگوریتمی و سواد رسانهای مخاطبان
دگرگونی زیستبوم ارتباطی و تسلط شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای دیجیتال، محیط پیچیدهای را برای فعالیت خبرنگاران ایجاد کرده است.
الگوریتمهای توزیع محتوا در فضای مجازی متکی بر نرخ تعامل کاربران طراحی شدهاند و از آنجا که محتواهای هیجانانگیز، ترسناک و تفرقهافکن تعامل بیشتری ایجاد میکنند، سیستمهای دیجیتال به صورت خودکار اخبار منفی را شتاب میبخشند.
این امر منجر به شکلگیری پدیده مرور مداوم اخبار منفی یا Doomscrolling در میان کاربران شده که سلامت روانی جمعی را به شدت تهدید میکند.
در چنین فضایی، ارتقاء تابآوری جامعه پیوندی ناگسستنی با افزایش سواد رسانهای و تابآوری رسانهای شهروندان پیدا میکند.
سواد رسانهای شامل مجموعهای از مهارتهای شناختی برای دسترسی، تحلیل نقادانه، ارزیابی اعتبارسنجی و تولید مسئولانه محتوا است.
تابآوری رسانهای نیز به ظرفیت جامعه در برابر پردازش درست حجم عظیم اطلاعات، مقاومت در برابر فریبهای خبری و واکنش متناسب به اخبار گمراهکننده اطلاق میشود.
خبرنگاران حرفهای در عصر آشفتگی اطلاعاتی، وظیفهای فراتر از مخابره ساده رویدادها بر عهده دارند؛ آنان باید به عنوان پالایشدهندگان خبری عمل کرده و اطلاعات خام و نادرست موجود در فضای مجازی را صحتسنجی نمایند.
ارائه تحلیلهای زمینه محور، آشکارسازی تاکتیکهای جنگ روانی و پایبندی به اصول اخلاقی نظیر صداقت، دقت و بیطرفی از سوی خبرنگاران، آموزش عملی سواد رسانهای به مخاطبان محسوب میشود.
این تعامل دوسویه موجب میشود جامعه بتواند در مواجهه با اخبار فیک و عملیاتهای روانی، ثبات شناختی و روانی خود را حفظ نماید.
تابآوری شغلی و روانی خبرنگاران: رکن پنهان تابآوری جامعه
ایجاد تابآوری در جامعه توسط خبرنگاران، مستلزم برخورداری خود آنان از سلامت روانی، امنیت شغلی و تابآوری حرفهای است.
خبرنگاران به عنوان رکن چهارم خدمات اضطراری، همپای نیروهای امدادی در مواجهه مستقیم با فجایع، صحنههای خشونتبار و آلام انسانی قرار دارند.
مواجهه مداوم با رنج دیگران، آنان را در معرض اختلالات روانی شدیدی مانند ترومای ثانویه، فرسودگی شغلی و استرس پس از سانحه قرار میدهد.
علاوه بر فشارهای روانی ناشی از ماهیت رویدادها، شرایط ناپایدار اقتصادی در صنعت رسانه، ناامنی شغلی، ساعات کاری طولانی و تهدیدات امنیتی یا سایبری، سلامت روانی خبرنگاران را بیشتر مخدوش میسازد.
تحریریهای که تحت فشار شدید روانی و فرسودگی ساختاری قرار دارد، فاقد ظرفیت لازم برای الگوسازی تابآوری و تولید محتوای ساختارگرا برای جامعه خواهد بود.
نهادینهسازی تابآوری جمعی در حوزه روزنامهنگاری نیازمند مداخلههای ساختاری در سازمانهای خبری است.
این مداخلهها شامل آموزش اصول مواجهه با تروما پیش از اعزام به ماموریتهای بحرانی، ایجاد سامانههای حرفهای روانشناختی در تحریریهها، تضمین امنیت شغلی و حقوقی، و اصلاح فرهنگ سازمانی به منظور بسترسازی برای ابراز مشکلات روانی بدون ترس از برچسبهای حرفهای است.
حمایت همهجانبه از سلامت روان خبرنگاران، پیشنیاز اساسی برای تداوم نقشآفرینی مثبت آنان در ارتقاء تابآوری ملی و منطقهای محسوب میشود.
نتیجهگیری و افقهای راهبردی
نقش خبرنگاران در ارتقاء تابآوری جامعه در مواجهه با بحرانها، نقشی ساختاری، چندبعدی و اجتنابناپذیر است.
خبرنگاران از طریق مدیریت شفاف جریان اطلاعات، کاهش عدم قطعیت شناختی، بازنمایی هویتی، تقویت سرمایه اجتماعی و اتخاذ رویکردهای ساختارگرا و راهکارمحور، زیرساخت نرم جامعه را در برابر شوکها و آسیبهای روانی تحکیم میبخشند.
گذر از الگوهای سنتی فاجعهمحور و حرکت به سمت روزنامهنگاری ساختارگرا و آگاه از منظر روانشناختی، شرط اصلی تبدیل تروماهای جمعی به فرصتهایی برای همبستگی، التیام و رشد پس از سانحه است.
برای تحقق این هدف و بهرهگیری کامل از ظرفیت رسانهها در مدیریت بحران، اجرای راهکارهای راهبردی زیر توصیه میشود:
بازطراحی سرفصلهای آموزشی دانشگاهی و کارگاهی برای خبرنگاران با گنجاندن دورههای تخصصی روزنامهنگاری ساختارگرا، مدیریت رسانهای بحران، روانشناسی تروما و اصول پوشش خبری مسئولانه به ارتقاء دانش حرفهای آنان کمک شایانی خواهد کرد.
نهادینهسازی استانداردها و پروتکلهای پوشش خبری آگاهانه از منظر روانشناختی در تحریریهها به منظور کنترل انتشار تصاویر تکاندهنده و متعادل ساختن اخبار منفی با گزارشهای راهکارمحور، مانع از بروز تروماهای ثانویه در سطح جامعه میشود.
شکلگیری شبکههای همکاری پایدار میان سازمانهای خبری، نهادهای مدیریت بحران، دانشگاهها و متخصصان سلامت روان، تبادل سریع اطلاعات موثق و تولید محتوای جامع را در زمان وقوع مخاطرات تسهیل مینماید.
سرمایهگذاری بر روی برنامههای ملی سواد رسانهای و تابآوری رسانهای شهروندان، ارزیابی نقادانه اطلاعات در فضای دیجیتال را ارتقاء داده و جامعه را در برابر شایعات و اخبار جعلی مصون میسازد.
ایجاد سازوکارهای حمایتی همهجانبه، شامل خدمات مشاوره روانی، بیمههای تخصصی، و امنیت شغلی و حقوقی برای خبرنگاران، توان حرفهای و روانی آنان را برای حضور مؤثر در خطوط مقدم بحران تضمین خواهد نمود.