مددکاری اجتماعی محیط زیست و عدالت اقلیمی
تحول پارادایمی در حرفه، مبانی نظری و چارچوبهای عملیاتی برای گذار عادلانه
فصل اول: مقدمه و چارچوب مفهومی
مسئله جهانی و ضرورت تحول پارادایمی مددکاری اجتماعی
جهان معاصر با مجموعهای از بحرانهای درهمتنیده مواجه است که حیات اجتماعی و اکولوژیک را به چالش کشیده است.
بحرانهای محیط زیستی، شامل گرم شدن جهانی، آلودگی آب و هوا، کاهش تنوع زیستی و تخریب منابع طبیعی، روز به روز تشدید شده و مستقیماً بر سلامتی انسانها و پایداری اکوسیستمها تأثیر میگذارند.1
این مشکلات، ماهیت آسیبهای اجتماعی در قرن ۲۱ را دگرگون ساخته و نیازمند پاسخی فراتر از رویکردهای سنتی مددکاری اجتماعی هستند.
تغییرات ساختاری ناشی از جهانی شدن، انقلاب دیجیتال و به ویژه بحرانهای محیط زیستی، زیستبوم عمل مددکاران اجتماعی را به کلی دگرگون کرده است.3
رویکردهای کلاسیک مددکاری اجتماعی، که اغلب در بستر جامعه صنعتی قرن نوزدهم شکل گرفتهاند و تمرکز اصلی آنها بر حل مشکلات روانی-اجتماعی در سطح فرد و گروه بوده است، در مواجهه با چالشهای ساختاری و جهانی امروز، که ریشه در نابرابریهای اقتصادی و سیاسی دارند، کارایی کافی ندارند.3
این وضعیت، ضرورت گسترش قلمرو حرفه و گذار از مدل سنتی “کمک موقت و مستقیم” به رویکرد “تغییرات پایدار و ریشهای” را توجیه میکند.3 در این تحول پارادایمی، مددکاری اجتماعی موظف است این ارتباطات پیچیده را درک کرده و فراتر از مداخله فردی، به دنبال تغییر در محیط اجتماعی و ساختارهای کلان باشد.3
تعاریف محوری و تمایز مفاهیم
مددکاری اجتماعی سبز (Green Social Work – GSW)
مددکاری اجتماعی سبز به تلاشی اشاره دارد که یک پیوند ساختاری بین علم مددکاری اجتماعی و مسائل محیط زیستی برقرار میکند.1 این حوزه فراتر از صرفاً رسیدگی به تأثیرات روانی-اجتماعی بحرانها است؛ بلکه راهکارهای عملی برای بهبود شرایط محیطی را نیز ارائه میدهد.2 اصول و ارزشهای بنیادین مددکاری اجتماعی سبز بر همبستگی اجتماعی، عدالت، و پایداری محیطی تأکید دارند. این اصول به مددکاران اجتماعی امکان میدهند تا مشکلات اجتماعی و محیطی را با یک رویکرد یکپارچه و سیستمی بررسی کنند.2
عدالت محیط زیستی (Environmental Justice – EJ)
عدالت محیط زیستی به توزیع عادلانه بارها و منافع مرتبط با محیط زیست اشاره دارد. این مفهوم تضمین میکند که هر فرد و جامعهای، صرفنظر از نژاد، رنگ، خاستگاه ملی یا سطح درآمد، حق دسترسی به منابع طبیعی و زندگی در محیطی پاک و سالم را دارد.2
عنصر محوری در عدالت محیط زیستی، مشارکت معنادار و رفتار منصفانه با همه مردم در توسعه، اجرا و نظارت بر قوانین و سیاستهای زیستمحیطی است. این مفهوم تضمین میکند که جوامع به طور نامتناسبی در معرض خطرات زیستمحیطی قرار نگیرند.5
عدالت اقلیمی (Climate Justice – CJ)
عدالت اقلیمی با نگاهی انسانمحور به تغییرات اقلیمی میپردازد و پیامدهای آن بر حقوق بشر را به رسمیت میشناسد.6
این مفهوم بر این واقعیت تأکید دارد که بار تغییرات اقلیمی به طور نابرابر و نامتناسب بر دوش جمعیتهای آسیبپذیر (کمدرآمد، زنان، نسلهای جوانتر) میافتد، در حالی که این افراد کمترین مسئولیت تاریخی را در ایجاد این بحران داشتهاند.6
از طریق عدالت اقلیمی، راهحلهای تغییرات اقلیمی بر توزیع عادلانه منابع، جهتدهی کمکها به جمعیتی که بیشترین آسیب را متحمل خواهند شد، و اصلاح نابرابریهای تاریخی و سیستمی تمرکز دارد.6
| مفهوم محوری | هدف اصلی | تمرکز نابرابری | سطح مداخله |
| مددکاری اجتماعی سبز (GSW) | پیوند رفاه انسانی با سلامت اکولوژیک و ارائه راهکارهای عملی. | تأثیرات محیطی بر سلامت اجتماعی و روانی. | خرد، میانی، کلان (یکپارچه) |
| عدالت محیط زیستی (EJ) | توزیع عادلانه بارها و منافع زیستمحیطی؛ حق دسترسی به محیط پاک. | نابرابری در معرض قرارگیری با آلودگی و خطرات زیستمحیطی. | میانی و کلان (مشارکت و سیاست) |
| عدالت اقلیمی (CJ) | تضمین حقوق بشر در برابر اثرات تغییرات اقلیمی و توزیع عادلانه منابع اقلیمی. | نابرابری تاریخی و اقتصادی در مسئولیت تولید آلایندهها و تحمل پیامدها. | کلان (اقتصاد سیاسی و ساختاری) |
فصل دوم: مبانی نظری و ریشههای اخلاقی و حرفهای
مبانی نظری مددکاری اجتماعی سبز
تحول مددکاری اجتماعی به سمت رویکرد سبز بر پایه چارچوبهای نظری مستحکمی استوار است که ارتباط جداییناپذیر فرد و محیط او را تأیید میکنند.
نظریه سیستمهای اکولوژیک و رویکرد بوماجتماعی
نظریه سیستمهای اکولوژیکی (Ecological Systems Theory) بر روابط متقابل بین فرد و محیطهای مختلف او، از میکروسیستم (خانواده، محله) تا ماکروسیستم (فرهنگ، سیاستهای جهانی) تأکید دارد.8
این نظریه نشان میدهد که مشکلات فردی تنها در بستر سیستمهای بزرگتر قابل درک هستند.9 پذیرش این نظریه، ریشه مشکلات روان-اجتماعی ناشی از بحرانهای اقلیمی را در اختلالات سیستمی (مانند تخریب محیط زیست یا سیاستهای نامناسب) تأیید میکند و لزوم مداخله سیستمی در قلمرو کلان را توجیه مینماید.3
رویکرد بوماجتماعی (Eco-Social Approach) چارچوب نظری اصلی مددکاری اجتماعی سبز است و بر پیوند جداییناپذیر رفاه انسانی و سلامت اکوسیستمها تأکید میکند.10
این رویکرد، مددکاران را قادر میسازد تا مشکلات اجتماعی و محیطی را با یک لنز یکپارچه مشاهده کنند و فراتر از تکیه بر نظریههای فردمحور، به مسائل ساختاری، سیاسی و جهانی رسیدگی نمایند.3
در واقع، اگر بحرانهای اقلیمی از سیاستهای کلان (اقتصاد استخراجی) نشأت میگیرند 6، GSW باید آسیبهای روانی ناشی از این بحران را به نابرابریهای توزیعی در سطح جهانی پیوند دهد.
مددکاری اجتماعی مبتنی بر جامعه (Community-Based Social Work)
این رویکرد محوری بر توانمندسازی جوامع محلی برای شناسایی و حل مشکلات خودشان تمرکز دارد.9 مددکاری اجتماعی مبتنی بر جامعه با روشهای سنتی «از بالا به پایین» که صرفاً کمک موقت ارائه میدادند، متفاوت است؛ در این شیوه، جامعه تنها گیرنده خدمات نیست، بلکه یک شریک فعال در تصمیمگیری و اجرای راهحلهای پایدار است.4
این مدل برای GSW حیاتی است، زیرا راهحلهای اقلیمی باید ریشهای و پایدار باشند و این امر بدون مشارکت و تقویت حس مالکیت در میان شهروندان محلی ممکن نیست.9
تعهدات اخلاقی و دستور کار جهانی
حرفه مددکاری اجتماعی، از بدو شکلگیری، یک حرفه حقوق بشری بوده که بر ارزش ذاتی هر انسان و ارتقای ساختارهای اجتماعی عادلانه متمرکز است.12 مددکاران اجتماعی متعهد به مبارزه با بی عدالتی، تبعیض و ظلم اجتماعی هستند.13
درک اینکه تحقق حقوق مدنی و سیاسی، بدون برخورداری از حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی غیرممکن است 12، اهمیت رسیدگی به تعیینکنندههای اجتماعی-محیطی رفاه را دوچندان میکند.
در سالهای اخیر، نهادهای حرفهای جهانی، عدالت زیستمحیطی را به عنوان یک وظیفه مرکزی پذیرفتهاند:
- نهادهای حرفهای: انجمن ملی مددکاران اجتماعی (NASW) در سال ۲۰۲۰ به گروه رهبری اقلیم اجتماعی پیوست و تعهد خود را به تأمین عدالت محیط زیستی بیان کرد.14 همچنین، انجمن مددکاران اجتماعی استرالیا (AASW) از قوانین تغییر آب و هوا حمایت کرده است.14
- فدراسیون بینالمللی مددکاران اجتماعی (IFSW): IFSW به طور رسمی در دستور کار ۲۰۲۰-۲۰۳۰ خود بر پایداری محیط زیست تأکید کرده.15 بیانیههایی مانند «نقش مددکاران اجتماعی در پیشبرد یک جهان بوماجتماعی نوین» و گنجاندن عبارت «محیط زیست» در شعارهای روز جهانی مددکاری اجتماعی از سال ۲۰۱۸ 7، نشاندهنده یک تعهد حرفهای پایدار برای اقدام فراتر از حمایتگری محض، به سمت مسئولیتپذیری سیستمی است.
- اهداف توسعه پایدار (SDGs): مددکاری اجتماعی متعهد به همسویی با اهداف توسعه پایدار سازمان ملل است.17 به طور خاص، هدف شماره یازده که رابطه متقابل بین آب و ساختار اجتماعی را تأیید میکند 14، بر ضرورت گفتگو صریح در مورد «امنیت آب» و «عدالت آب» به عنوان مفاهیمی که مستقیماً با گروههای آسیبپذیر در ارتباط هستند، تأکید میکند.
تحلیل نابرابریهای سیستمی و اقتصادی
بحران اقلیمی نه یک پدیده تصادفی، بلکه یک تقویتکننده ساختاری نابرابریهای موجود است. یک مطالعه توسط دانشگاه استنفورد نشان میدهد که شکاف ثروت بین ثروتمندترین و فقیرترین کشورهای جهان تا ۲۵ درصد بزرگتر از آن چیزی است که بدون گرمایش جهانی میتوانست باشد.6
این واقعیت، بحران اقلیمی را از یک مسئله صرفاً محیطی به یک مسئله عدالت توزیعی، اقتصادی و سیاسی تبدیل میکند.
از آنجا که تغییرات اقلیمی به طور نامتناسبی بر بهداشت عمومی، مسکن و اقتصاد جهانی تأثیر میگذارد 6، مددکاری اجتماعی باید تغییر اقلیم را از منظر اقتصاد سیاسی و اصلاحات ساختاری ببیند.
اگر فقر، یکی از عوامل اصلی تخریب محیط زیست (مانند جنگلزدایی) است، مداخلات GSW در تأمین عدالت اجتماعی به طور همزمان به کاهش اثرات تغییرات اقلیمی کمک میکند.18
فصل سوم: عدالت اقلیمی و آسیبپذیریهای اجتماعی
جوامع در خط مقدم آسیبپذیری اقلیمی
بار تغییرات اقلیمی به طور نابرابر بر دوش جمعیتهایی میافتد که به عنوان جوامع کمدرآمد و از نظر تاریخی و سیستمی به حاشیه رانده شده شناخته میشوند.6 این جوامع، به دلیل نداشتن منابع کافی، بیشترین آسیبها را از آلودگیهای محیطی و تغییرات آب و هوایی میبینند.1
در مقیاس محلی، این نابرابریها به شکلهای زیر خود را نشان میدهند:
- زیرساختهای ناکافی: جوامع کمدرآمد اغلب فاقد زیرساختهای بهداشتی و ایمنی کافی برای آمادگی و پاسخگویی به شرایط اضطراری اقلیمی (مانند سیل و طوفان) هستند.6
- آلودگی نامتناسب: سازمانهایی مانند “جوامع برای محیط زیست بهتر” (CBE) در کالیفرنیا، تأکید میکنند که آلودگی سمی، به طور مستقیم و نامتناسب بر جوامع رنگینپوست و کمدرآمد تأثیر میگذارد.6 این سازمانها برای افزایش آگاهی عمومی در مورد قرار گرفتن این جوامع در معرض خطرات زیستمحیطی، «تورهای سمی» برگزار میکنند.6
در واقع، این نوع از بیعدالتیها ریشه در نابرابریهای سیستماتیک موجود در بخش انرژی دارد.6 پروژههای عدالت اقلیمی (مانند تلاش MCE برای پاکسازی شبکه انرژی مشترک با خرید انرژی تجدیدپذیر بیشتر) مستقیماً به کاهش آلودگیهایی میپردازند که عمدتاً افراد حاشیهنشین را متأثر میسازد.6
چالش مهاجران اقلیمی و جابجایی اجباری
تغییرات آب و هوایی، از طریق پدیدههایی مانند سیلابها، کمآبی و بیابانزایی، منجر به ایجاد فشارهای اجتماعی عظیمی میشود که نتیجه نهایی آن مهاجرت اقلیمی و جابجایی اجباری افراد است.19
این جابجاییها به نوبه خود مسائل پیچیدهای در زمینه اسکان مجدد، دسترسی به منابع، سلامت روان و حقوق قانونی ایجاد میکنند.
مددکاری اجتماعی مهاجرت (Immigration Social Work) باید فراتر از کمکهای سنتی رفته و تابآوری جوامع مهاجر و پناهنده را ارتقا دهد.21
مددکاران اجتماعی در این زمینه کمک میکنند تا مهاجران به منابع ضروری (مانند سرپناه، بهداشت و مشاوره حقوقی) دسترسی پیدا کنند و در سیستمهای جدید (مدرسه، سلامت، قانونی) راه خود را بیابند.21
با این حال، وظیفه حرفه در این بخش، رسیدگی به علتهای ریشهای اقلیمی جابجایی و حمایت از تغییرات سیاستی در سطح کلان برای کاهش نیاز به این جابجاییها است.20
گذار عادلانه (Just Transition) به عنوان راهبرد کلان
گذار عادلانه، چارچوبی محوری در عدالت اقلیمی است که هدف آن انتقال ساختاری و سیستمی از «اقتصاد استخراجی» به «اقتصاد بازتولیدی» (Regenerative Economy) است.6 این چارچوب بر ایجاد یک اقتصاد قوی تمرکز دارد، در حالی که همزمان محیطی پاک و سالم را برای همه در اولویت قرار میدهد.
برای مددکاری اجتماعی، دستیابی به گذار عادلانه به این معنی است که راهحلها باید عادلانه، جامعهمحور و مشارکتی باشند.6 سازمانهای غیردولتی مانند شبکه زیستمحیطی آسیا و اقیانوسیه (APEN) و اتحاد آفتابگردان، در خط مقدم این مبارزه قرار دارند.6
این سازمانها با ایجاد ائتلافها و سرمایهگذاری در مدلهای انتقال عدالت محلی (مانند مراکز تابآوری اقلیمی با انرژی خورشیدی به رهبری جوانان)، نشان میدهند که مددکاری اجتماعی سبز نباید جوامع را صرفاً قربانی بحران تلقی کند، بلکه باید آنها را به رهبران فعال عدالت اقلیمی تبدیل نماید.6
از طریق این رویکرد، مسئله دسترسی به انرژی پاک و مقرون به صرفه (عدالت انرژی) به طور مستقیم به یک مسئله عدالت اجتماعی تبدیل میشود. مبارزه با گسترش زیرساختهای سوخت فسیلی در مناطق کمدرآمد، مانند طرحهای اتحاد آفتابگردان در منطقه خلیج سانفرانسیسکو 6، مثالی واضح از تقاطع سیاستهای زیستمحیطی و رفاه اجتماعی است.
فصل چهارم: راهبردهای عملیاتی و مدلهای مداخلهای GSW
مددکاری اجتماعی در مواجهه با بحران اقلیمی، سه نقش کلیدی را در سه سطح (خرد، میانی و کلان) ایفا میکند: سازگاری (Adaptation)، کاهش اثرات (Mitigation)، و حمایتگری (Advocacy).
نقش در سازگاری (Adaptation) و ارتقای تابآوری
سازگاری شامل مجموعهای از برنامهها و اقدامات برای کاهش آسیبپذیریها و افزایش ظرفیت جوامع برای مقابله با اثرات اجتنابناپذیر تغییر اقلیم است.22 مددکاران اجتماعی در این حوزه از طریق مداخلات رواناجتماعی و جامعهمحور فعالیت میکنند.
الف) آمادگی و پاسخ به بحران: در بلایای طبیعی، وظیفه اصلی مددکاران حفظ کرامت انسانی و لمس مشکلات بازماندگان است تا بتوانند نیازهای اصلی آنها را بهتر شناخته و بازخورد مؤثر ارائه دهند.24
مددکاران اجتماعی دارای توانایی منحصربهفردی برای ارزیابی چندبعدی (از جمله تحلیل SWOT) وضعیت بحران هستند تا میزان توانایی جامعه برای مدیریت بحران را تحلیل کنند.25
نقش آنها همچنین تسهیل مشارکت جامعه است؛ آنها به عنوان میانجی و انگیزهدهنده عمل میکنند تا حس مالکیت و مسئولیت را در افراد تقویت کنند.26
ب) توسعه ظرفیت سازگاری اجتماعی: راهبردهای سازگاری در مقیاس خرد شامل اقدامات نهادی و اجتماعی برای کاهش حساسیت جوامع در معرض خطر است.23 در این راستا، مددکاری اجتماعی مبتنی بر جامعه، جوامع محلی را به عنوان شریک فعال در نظر میگیرد.
9 به عنوان مثال، در سکونتگاههای غیررسمی، راهبرد توانمندسازی از طریق ساماندهی کالبدی و ایجاد فرآیند یادگیری اجتماعی، میتواند امنیت و امید به آینده را در میان اقشار کمدرآمد تقویت کند.27
ج) تابآوری فردی و سلامت روان: ماهیت پرفشار مددکاری اجتماعی در بحرانها، مستلزم توجه ویژه به سلامت روان خود مددکاران است. تقویت تابآوری در این حرفه یک مؤلفه اساسی برای حفظ کیفیت مراقبت است.28 سازمانها باید برنامههایی مانند سوپروایزر (نظارت حرفهای) و گروههای همیاری را برای مقابله با فرسودگی شغلی و ناملایمات فراهم کنند.19
نقش در کاهش اثرات (Mitigation) و پایداری اجتماعی
کاهش اثرات، اقداماتی هستند که هدف آنها کاهش علل تغییرات اقلیمی (مانند کاهش گازهای گلخانهای) است. در حالی که این حوزه معمولاً تحت سلطه سیاستهای انرژی و فناوری است، مددکاری اجتماعی نقش غیرمستقیم اما تعیینکنندهای دارد.
نقش ساختار اجتماعی در کاهش اثرات: سیستمهای تأمین اجتماعی نقش دوگانهای در سازگاری و کاهش تغییرات اقلیمی ایفا میکنند.18 طبق تحلیل سازمان بینالمللی کار، سیستمهای تأمین اجتماعی (مانند مستمریها، مزایای بیکاری و انتقال نقدی) با جلوگیری از فقر و کاهش نابرابری، وابستگی به شیوههای مخرب زیستمحیطی (مانند جنگلزدایی یا صید بیرویه که اغلب ناشی از فقر است) را کاهش میدهند.18
این بدان معناست که برای مددکاری اجتماعی، «کاهش اثرات» یک اقدام اجتماعی-اقتصادی است. با تضمین امنیت درآمد و دسترسی به مراقبتهای بهداشتی، افراد قادر میشوند در آموزش و معیشت پایدار سرمایهگذاری کنند. از این رو، هزینهکردن در شبکههای ایمنی اجتماعی و برنامههای حمایتی، باید به عنوان یک سرمایهگذاری حیاتی در زیرساختهای کاهش تغییرات اقلیمی تلقی شود.
نقش در حمایتگری (Advocacy) و توانمندسازی جامعه
حمایتگری کلانترین سطح عمل مددکاری اجتماعی سبز است و هدف آن تغییر سیاستها و ساختارهای نابرابر است.
الف) حمایت از سیاستهای زیستمحیطی: مددکاران اجتماعی موظفند از دانش حرفهای و ارتباطات خود با سیاستگذاران استفاده کنند تا از سیاستهای زیستمحیطی حمایت نمایند که از آسیبپذیرترین جوامع محافظت میکند.5 این شامل آموزش مردم در مورد عدالت زیستمحیطی و تأثیر نامتناسب آن بر حاشیهنشینان است.5
ب) اقدام اجتماعی مشترک: مددکاران اجتماعی باید به عنوان تسهیلگر گفتگو، زمینه مشارکتها را فراهم کنند.29 این امر مستلزم ایجاد ائتلافهایی در سطح محلی، ملی و بینالمللی برای ثبت و اعتراض به نقض حقوق اساسی و نابرابریها است.29
یک نمونه برجسته از این نقش، نشست جهانی مردمی (The Global People Summit) در ژوئن ۲۰۲۲ بود که به تدوین «منشور مردمی برای دنیای اجتماعی سازگار با محیط زیست» منجر شد و فراخوانی برای اقدام به رهبران جهانی ارائه داد.29
ج) گذار از امدادرسانی به استراتژیست سیستماتیک: در بحرانها، نقش مددکار اجتماعی از صرفاً امدادرسان (Relief Worker) به ارزیاب و استراتژیست سیستمی تغییر کرده است. ارزیابی بحران باید مشخص کند که چرا برخی جوامع (به دلیل فقر زیرساختی و نابرابریهای تاریخی) در مواجهه با بلایای اقلیمی آسیبپذیرترند تا مداخلات ریشهای طراحی شود.24
| سطح عمل | نقش کلیدی GSW | هدف در قبال بحران اقلیمی | نمونه مداخله عملیاتی |
| خرد (Micro) | تسهیلگر تابآوری و مشاور | تقویت ظرفیت فردی برای مقابله با شوکهای اقلیمی و پیامدهای روانی. | مشاوره روان-اجتماعی بحران، برنامهریزی ایمنی فردی، آموزش مدیریت استرس محیطی.19 |
| میانی (Mezzo) | سازماندهنده و ظرفیتساز محلی | توانمندسازی جوامع محلی برای اجرای راهحلهای پایدار و مقاومتی (Community Organizing). | ایجاد ائتلافها برای مبارزه با آلودگی (CBE)، توسعه مراکز تابآوری محلی (مانند مراکز خورشیدی APEN).6 |
| کلان (Macro) | حامی حقوق (Advocate) و سیاستگذار | تضمین عدالت توزیعی منابع و تغییر سیاستهای ساختاری مولد نابرابری (گذار عادلانه). | لابیگری برای امنیت آب، حمایت از حقوق مهاجران اقلیمی، ادغام تأمین اجتماعی در برنامههای کاهش اثرات.14 |
فصل پنجم: موانع ساختاری، چالشهای آموزشی و جهتگیریهای آتی
علیرغم پذیرش قوی اصول مددکاری اجتماعی سبز در سطح جهانی، اجرای مؤثر این رویکرد در عمل با موانع ساختاری و حرفهای متعددی روبرو است، به ویژه در کشورهای در حال توسعه.
موانع ساختاری و بومیسازی
کمبود منابع و روابط نابرابر قدرت: یکی از چالشهای اساسی در اجرای مددکاری اجتماعی مبتنی بر جامعه، کمبود منابع مالی و انسانی و همچنین نبود پایداری در پروژهها پس از قطع حمایتها است.2
وجود روابط نابرابر قدرت و تضادهای سیاسی و فرهنگی در جامعه، اجرای پروژههای جامعهمحور که بر مشارکت فعال تأکید دارند، را با مشکل مواجه میسازد.9
اگر مددکاران اجتماعی فاقد منابع مالی و حمایت سازمانی لازم برای حفظ پایداری پروژهها باشند، هدفگذاری برای تغییرات ریشهای (گذار عادلانه) به یک آرمانگرایی بدون پشتوانه تقلیل مییابد و به جای ایجاد تغییرات ساختاری، تنها مدیریت موقت بحران میسر خواهد بود.
چالش بومیسازی: جهانیشدن، دستور کارهای IFSW و استانداردهای بینالمللی GSW را تحمیل میکند، اما برای اثربخشی مداخلات، بومیگرایی و سازگاری با نیازها، فرهنگ و شرایط محلی ضروری است.30
مددکاری اجتماعی در ایران نیز با چالشهایی روبروست که ریشه در مسائل ساختاری، اقتصادی و اجتماعی داخلی دارد و بر نحوه بومیسازی دستور کار جهانی (IFSW) تأثیر میگذارد.15
در نتیجه، مدلهای GSW باید از ابزارهای جهانی استفاده کنند، اما اجرای آنها باید توسط جوامع بومی یا محلی هدایت شود.
لزوم تحول در آموزش و پژوهش
برای اینکه مددکاران اجتماعی بتوانند در حوزه سیاستگذاری اقلیمی (Macro) و توانمندسازی (Mezzo) نقش فعال ایفا کنند، تحول بنیادین در محتوای آموزشی (Curriculum) یک ضرورت حیاتی است.
نیاز به سواد اقلیمی: سطح شناخت عمومی و حتی دانشجویان نسبت به تغییرات آب و هوا ممکن است پایین باشد.31 برای مقابله با بحران، باید در برنامههای درسی دانشگاهی بازنگری شده و رویکرد بوماجتماعی و تحلیل نابرابریهای اقلیمی گنجانده شود.7
آموزش محیط زیستی صرفاً به دنبال افزایش دانش نظری نیست، بلکه بر تکامل درک، ارتقای تفکر انتقادی، حل مسئله و تصمیمسازی مؤثر تمرکز دارد.33
برای موفقیت در این حوزه، مددکاران باید دانش فنی و تحلیلی در مورد تغییرات اقلیمی، اقتصاد کربن و مکانیسمهای جهانی را کسب کنند تا بتوانند به صورت مؤثر از جوامع آسیبپذیر حمایت نمایند.34
جهتگیریهای آتی پژوهشی
با توجه به پیچیدگی مسائل، پژوهشهای آینده باید بر ابعاد میانرشتهای تمرکز کنند:
- عوامل اجتماعی سلامت: بررسی حوادث، بلایا و بحرانهای زیستمحیطی و اقلیمی از منظر تعیینکنندههای اجتماعی-روانی سلامت و عدالت در سلامت.35
- سیاستگذاری تطبیقی: بررسی کنوانسیونهای جهانی در کاهش عوامل تغییر اقلیم (مانند کاهش گازهای گلخانهای) و ارزیابی تعهدات و الزامات بومی برای کشور.34
- تنوع زیستی و جوامع: مطالعاتی در خصوص عوامل تهدید بقای گونههای گیاهی و جانوری و ارائه راهکارهای رفع بحران، همراه با تدوین برنامههای آموزش غیررسمی حفاظت از تنوع زیستی.36
| دسته چالش | موانع توصیفشده | تأثیر بر عدالت اقلیمی | منبع |
| ساختاری و سیاسی | روابط نابرابر قدرت در جامعه، نبود پایداری در پروژهها پس از قطع حمایتها، تضادهای سیاسی-فرهنگی | ناتوانی در اجرای تغییرات ریشهای (گذار عادلانه) و محدود شدن به کمکهای موقت. | 2 |
| اقتصادی و منابعی | کمبود منابع مالی و انسانی، نبود زیرساختهای کافی در جوامع کمدرآمد | تشدید آسیبپذیری اقشار حاشیهنشین در برابر شوکهای اقلیمی و ناتوانی در آمادگی. | 6 |
| آموزشی و دانشی | عدم بازنگری در برنامههای درسی، پایین بودن سطح شناخت نسبت به تغییرات آب و هوا | عدم تجهیز مددکاران به مهارتهای لازم برای مداخله سیستمی و حمایتگری مؤثر (Advocacy). | 7 |
| حرفهای و روانی | ماهیت بار عاطفی و خطر فرسودگی شغلی، نیاز به فضای گفتگو و پشتیبانی روانی | کاهش ظرفیت حرفه برای حفظ تعهد بلندمدت و ارائه مراقبت با کیفیت به جمعیتهای آسیبپذیر. | 19 |
فصل ششم: نتیجهگیری و توصیههای سیاستی
جمعبندی: پیوند ناگسستنی عدالت اجتماعی و اقلیمی
مددکاری اجتماعی سبز (GSW) یک تحول پارادایمی را نشان میدهد که قلمرو عمل این حرفه را از تمرکز صرف بر فرد، به سمت مداخلات در سیستمهای کلان اجتماعی-اکولوژیک هدایت میکند.3
به واسطه اصول بنیادین اخلاقی خود (عدالت و کرامت انسانی)، مددکاری اجتماعی در قلب نبرد برای عدالت اقلیمی قرار دارد. این حرفه، مرز بین مسائل اجتماعی و محیطی را محو کرده و رویکردی یکپارچه برای رسیدگی به نابرابریهای توزیعی منابع (مانند آب و انرژی) و آسیبپذیریهای جمعیتی در برابر تغییرات اقلیمی ارائه میدهد.6
هدف غایی GSW تضمین یک «گذار عادلانه» به سوی یک جامعه پایدار و بازتولیدی است که در آن، منافع محیط زیستی به طور عادلانه توزیع شده و بار بحران بر دوش آسیبپذیرترین اقشار نیافتد.6
توصیههای سیاستی و عملیاتی کلیدی
بر اساس تحلیلهای انجام شده در خصوص مبانی نظری، ابعاد نابرابری و چالشهای ساختاری، توصیههای سیاستی زیر ارائه میگردد:
۱. اولویتدهی به سرمایهگذاری در شبکههای ایمنی اجتماعی (Mitigation):
سیاستگذاران باید سیستمهای تأمین اجتماعی (مانند انتقال نقدی و مزایای درآمد) را نه صرفاً به عنوان هزینههای رفاهی، بلکه به عنوان یک سرمایهگذاری استراتژیک در زیرساختهای کاهش تغییرات اقلیمی تلقی کنند.18 تقویت این سیستمها، فقر را کاهش داده و به طور غیرمستقیم، انگیزههای اقتصادی برای شیوههای مخرب محیط زیستی را از بین میبرد.
۲. ادغام GSW در سیاستگذاریهای زیرساختی (Advocacy):
نهادهای مددکاری اجتماعی باید فعالانه در کمیتههای سیاستگذاری کلان (به ویژه آب، انرژی، و مسکن) حضور یابند. این مشارکت برای تضمین توزیع عادلانه منابع انرژی تجدیدپذیر و اجرای مدیریت پایدار آب ضروری است تا نیازهای سلامت و رفاه جوامع حاشیهنشین در اولویت قرار گیرد.6
۳. الزام به بازنگری در برنامههای درسی حرفهای (Education):
آموزش مددکاری اجتماعی باید به سرعت به سمت گنجاندن رویکرد بوماجتماعی، تحلیل نابرابریهای اقلیمی، و مهارتهای میانجیگری فرهنگی/تسهیلگری مشارکتی حرکت کند. این تحول باید مددکاران را به دانش فنی و تحلیلی لازم برای مداخله در مسائل کلان اقلیمی مجهز سازد.7
۴. تقویت مدلهای توانمندسازی جامعهمحور (Adaptation):
منابع مالی و انسانی باید به پروژههای جامعهمحور و پایدار (Community-Based) تخصیص یابد که بر مشارکت فعال ساکنان محلی تأکید دارند. این پروژهها باید جوامع آسیبپذیر را به رهبران عدالت اقلیمی تبدیل کرده و توانمندی محلی برای مقابله با ناامنی آبی و بلایای اقلیمی را افزایش دهند.4
۵. تدوین پروتکلهای حمایتی برای مهاجران اقلیمی (Rights Protection):
با توجه به افزایش جابجاییهای اجباری ناشی از تغییر اقلیم 19، تدوین پروتکلهای ملی و منطقهای برای حمایت حقوقی، رواناجتماعی و اسکان مجدد مهاجران اقلیمی ضروری است. این پروتکلها باید بر کرامت انسانی و حقوق کامل این جمعیتها تأکید داشته باشند.21
چشمانداز آینده: فراخوان برای اقدام مشترک
حل چالشهای مددکاری اجتماعی در عصر بحران اقلیمی مستلزم تغییرات سیستمی و جهتگیریهای پایدار در سیاستگذاریهای اجتماعی است.37
این حرفه باید ارتباط خود را با نهادهای دولتی، سازمانهای غیردولتی، دانشگاهها، بخش خصوصی و فعالان محلی تقویت کند تا در مقابله با چالشهای پیچیده جهانی، عملکرد مؤثرتری داشته باشد.19
تنها از طریق یک «اقدام مشترک» که شامل همه ذینفعان باشد، میتوان مسیری را طی کرد که نه تنها به کاهش آسیبهای فعلی منجر شود، بلکه از گسترش بحرانها و آشوبهای اجتماعی آتی نیز جلوگیری نماید.29
منابع مورداستناد
- مددکاری اجتماعی سبز: از بحرانهای محیط زیستی تا عدالت محیط زیستی – مددکار نیوز, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.madadkarnews.ir
- مددکاری اجتماعی سبز: از بحران های محیط زیستی تا عدالت محیط زیستی – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/11596
- مددکاری اجتماعی: گذشته، حال و آینده – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/15946/
- مددکاری اجتماعی جامعه محور در مسیر توسعه پایدار, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.hamyaraniran.ir/article/?o=974
- مددکاری اجتماعی و عدالت زیست محیطی – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://en.civilica.com/note/6627/
- What Is Climate Justice? – عدالت اقلیمی چیست؟ – MCE Clean Energy, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://mcecleanenergy.org/fa/what-is-climate-justice/
- ۲۴ اسفند؛ نخستین وبینار ملی مددکاری اجتماعی و تغییرات اقلیمی برگزار میشود, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.behzisti.ir/news/53610
- رویکردهای نظری و فلسفی در مددکاری اجتماعی, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://iraniansocialworkers.ir
- مددکاری اجتماعی جامعه محور – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/15517/
- محیط زیست و توسعه پایدار در نظریه و عمل مددکاری اجتماعی: مروری سیستماتیک, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://rjsw.atu.ac.ir/article_17274.html
- مددکاری اجتماعی: تعاریف، رویکردهای نوین و چالش های معاصر – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/15315
- مددکاری اجتماعی و حقوق بشر, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://asibdidegan.com/magazine/trabajo-social-y-derechos-humanos
- اصول و ارزشهای بنیادین در منشور اخلاقی مددکاران اجتماعی – سلامت نیوز, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.salamatnews.com/news/368536
- سه گانه ی آب، پایداری اجتماعی و مددکاری اجتماعی – مددکار نیوز, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.madadkarnews.ir
- روز جهانی مددکاری اجتماعی – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/15988
- Policies – International Federation of Social Workers, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.ifsw.org/publications/ifsw-policies
- نشست تخصصی مددکاری اجتماعی محیط زیست برگزار شد, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://socialworkeriran.ir/content/5318
- نقش سیستمهای حمایت اجتماعی در مقابله با تغییر اقلیم – آتیه نو, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://atiyeno.ir/Newspaper/item/97129
- مددکاری اجتماعی و عصر تحولات – میگنا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.migna.ir/news/1112
- مددکاری اجتماعی مدرن از دیدگاههای مختلف – میگنا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.migna.ir/article/67549
- مددکاری اجتماعی مهاجرت چیست؟ – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/5485/
- استراتژیهای سازگاری با تغییرات اقلیمی در برنامههای حفاظتی در صنعت برنامههای حفاظت از محیط زیست | سامانه تحلیلگر, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://tahlilgar.com/product/Conservation-Programs/Climate-Change-Adaptation-Strategies
- سازگاری با تغییر اقلیم، دیدگاههای جامعه شناختی و عدالت اجتماعی – محیط زیست و مهندسی آب, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.jewe.ir/article_189686.html
- مددکاران اجتماعی در بحران ها باید حرفه ای عمل کنند – خبرگزاری برنا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://borna.news/fa/news/19157
- نقش مددکاران اجتماعی در بحران – مددکار نیوز, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.madadkarnews.ir/%D9%86%D9%82%D8%B4
- نقش مددکاران اجتماعی در بحران چیست ؟ – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/5161
- ساماندهی و توانمند سازی محله های آسیب پذیر با تأکید بر نقش مدیریت شهری, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://ensani.ir/fa/article/download/280876
- پرورش تاب آوری در مددکاری اجتماعی – سیویلیکا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://civilica.com/note/7430
- احترام به تنوع از طریق اقدام اجتماعی مشترک, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://swasw.socialwork.ir/article-1-77-fa.pdf
- جهانیشدن و بومیگرایی در مددکاری اجتماعی – میگنا, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.migna.ir/news/1109
- تحلیل اجتماعی حمایت دانشجویان از سیاستهای مقابله با تغییر آب و هوا – جامعه و محیط زیست, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://jsn.journals.umz.ac.ir/article_4946.html
- مددکاری اجتماعی: گذشته، حال و آینده, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://iraniansocialworkers.ir
- بررسی تأثیر عوامل آموزشی بر رفتارهای زیست محیطی در ایران, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://journals.iau.ir/article_666662.html
- اوﻟﻮﯾﺘﻬﺎﯼ ﭘﮋوهﺸﯽ ﺻﻨﺪوق ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﭘﮋوهﺸﮕﺮان و ﻓﻨﺎوران ﮐ, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://www.khafpnu.ac.ir/UploadFiles/e499c801-8b89-430c-9f01-7347e3589405.pdf
- اولویت ها و لاین های پژوهشی – مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی موثر بر سلامت, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://sdhrc.mui.ac.ir/fa
- اولویت های پژوهشی – سازمان حفاظت محیط زیست, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://mmtt.doe.ir/portal/home/?123646
- سیاستهای اجتماعی پیشنهادی در حوزه کنترل و کاهش آسیبهای اجتماعی در ایران – فصلنامه رفاه اجتماعی, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://refahj.uswr.ac.ir/article-1-3333-fa.pdf
- تناقض (نمای) ثبات در سیاستگذاری با بازبینی مستمر سیاستها, زمان دسترسی: اکتبر 13, 2025، https://sspp.iranjournals.ir/article_37596.html