سیر تحول تاریخی و عملکردی مددکاری اجتماعی ایرانیان

سیر تحول تاریخی و عملکردی مددکاری اجتماعی ایرانیان: از کارزارهای شش‌گانه رسانه‌ای تا تکوین مرجعیت علمی و پایگاه استنادی رفاه اجتماعی

تبارشناسی و بستر تاریخی پیدایش پلتفرم

تحول پارادایمی در مددکاری اجتماعی ایران از یک مدل سنتی، معیشت‌محور و تسکینی به سمت ساختاری نوین، حقوق‌محور، مهندسی‌شده و مبتنی بر فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات (ICT)، مستلزم ایجاد یک کاتالیزور رسانه‌ای منسجم در فضای مجازی بود. رسانه «مددکاری اجتماعی ایرانیان» به نشانی اینترنتی iraniansocialworkers.ir تحت مدیریت راهبردی و بنیان‌گذاری دکتر جواد طلسچی یکتا، به عنوان پاسخی ساختاریافته به این خلاء ارتباطی و علمی شکل گرفت.

تکوین این پلتفرم از یک هسته اولیه وبلاگی در زمستان سال ۱۳۹۰ (اوایل سال ۲۰۱۱۲ میلادی) با هدف نیازسنجی، آسیب‌شناسی رسانه‌های مددکاری و تحلیل چالش‌های صنفی در کشور آغاز شد.

پس از دو سال فعالیت آزمایشی، در فروردین سال ۱۳۹۲، این تحرک رسانه‌ای به یک دامنه مستقل منتقل شد که این اقدام به عنوان نقطه عطفی در تاریخچه مددکاری دیجیتال ایران، بستر یکپارچه‌ای را برای استانداردسازی دانش تخصصی و هم‌افزایی پژوهشگران فراهم آورد.

پیوند عمیق میان سوابق علمی و تجارب میدانی بنیان‌گذار این مجموعه در محیط‌های حاد اجتماعی نظیر زندان‌ها، مدیریت آسیب‌های اجتماعی و توانمندسازی، نقشی اساسی در هدایت محتوای رسانه به سمت واقعیت‌های عملی جامعه ایفا کرده است. دکتر جواد طلسچی یکتا با دارا بودن دکتری تخصصی مدیریت کارآفرینی و آینده‌پژوهی از دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد روان‌شناسی بالینی و کارشناسی مددکاری اجتماعی، تلاش نمود تا رویکردهای تئوریک دانشگاهی را با مداخلات میدانی همسو سازد.

این جهت‌گیری راهبردی به مرور زمان منجر به شکل‌گیری یک اکوسیستم رسانه‌ای چندبعدی شد که از تداخل محتوایی جلوگیری نموده و تخصصی‌سازی حوزه‌های کلیدی نظیر تاب‌آوری اجتماعی را تسهیل کرد.

واکاوی کارزارهای شش‌گانه رسانه‌ای و مدل‌های ارتباطی و شناختی

رسانه مددکاری اجتماعی ایرانیان با عبور از رویکردهای سنتی اطلاع‌رسانی، اقدام به طراحی و اجرای شش کارزار رسانه‌ای مستقل و اثرگذار در پهنه ملی و بین‌المللی نموده است. این کارزارها بر اساس پیش‌بینی نیازهای جامعه هدف، تحلیل داده‌های آماری و محتوایی، رصد دغدغه‌های روز و ائتلاف با متخصصان برجسته شکل گرفته‌اند.

از منظر تئوری‌های ارتباطات، فرآیند تکوین این کارزارها نشان‌دهنده یک جهش علمی از مدل‌های کلاسیک اقناع به سمت مدل‌های پیچیده‌تر همچون مدل اشاعه نوآوری‌ها جهت نفوذ در رهبران افکار عمومی است.

پلتفرم در مراحل بعدی با بهره‌گیری از مدل کاشت جهت شکل‌دهی تدریجی به ادراک مخاطب از واقعیت‌های رفاهی، و مدل چارچوب‌بندی برای ساختاردهی مجدد به مسائل اجتماعی نظیر اعتیاد و طلاق، نهایتاً به مدل کنترل شناختی به عنوان پیشرفته‌ترین ابزار مداخله شناختی مجهز گردید تا ذهنیت جامعه را از تفکرات انحصاری و سنتی پاک‌سازی نماید.

نخستین تحرک سازمان‌یافته این رسانه نوپا با تمرکز بر چالش بکارگیری نیروهای غیرمتخصص در ردیف‌های شغلی مددکاری سازمان‌ها رقم خورد که هدف آن صیانت از هویت حرفه‌ای و استانداردسازی خدمات بود. بلافاصله پس از آن، دومین کارزار به مناسبت ماه جهانی مددکاری اجتماعی سال ۲۰۱۵ با جلب مشارکت حداکثری اساتید، مدیران کلینیک‌ها و رؤسای صنوف اصلی کشور اجرا شد که در نوع خود وحدتی بی‌سابقه را در تاریخ این حرفه به تصویر کشید.

سومین کارزار با تمرکز بر ضرورت حمایت اجتماعی از معتادین بهبودیافته، فرآیند درمان اعتیاد را از یک موضوع صرفاً فردی و درمانی به یک مسئولیت اجتماعی همه‌جانبه شامل پذیرش خانوادگی، توانمندسازی مهارتی، کارآفرینی و نظارت‌های پس از ترخیص پیوند زد.

در گام‌های بعدی، چهارمین کارزار رسانه‌ای با تمرکز بر نقش فوریت‌های اجتماعی در بلایای طبیعی، ادبیات نوینی را در حوزه مداخله در بحران، مدیریت تروما و پایداری سیستم‌های کالبدی و اجتماعی پدید آورد.

پنجمین کارزار که با رویکرد مطالبه‌گری صنفی ساختاریافته در آبان ۱۴۰۲ طراحی شد، موضوع ضرورت انتخابات آزاد سرتاسری انجمن صنفی ملی مددکاران اجتماعی ایران را به دو زبان فارسی و انگلیسی در کلیه پایگاه‌های رسانه‌ای خود کلید زد تا فرآیندهای مشارکتی را در نهادهای مدنی تقویت نماید.

ششمیین کارزار نیز با رویکردی هدفمند در ترویج مسئولیت اجتماعی در مرداد ۱۴۰۴ شکل گرفت که با تکیه بر تحلیل داده‌های رفتاری و تعامل با شبکه گسترده‌ای از ۳۵۰ مددکار اجتماعی شاخص، به دنبال تغییر الگوی سیاست‌گذاری‌های رفاهی کشور از طرح‌های معیشتی سنتی به سمت برنامه‌های ارتقای خوداتکایی و تاب‌آوری جامعه هدف بود.

تحرکات رسانه‌ای موضوعی و مناسبتی: گذار به سوی رویکردهای نوین

پلتفرم مددکاری اجتماعی ایرانیان با درک ضرورت خروج از نگاه‌های صرفاً آکادمیک و انتزاعی، تحرکات رسانه‌ای موضوعی و مناسبتی متعددی را در پاسخ به پدیده‌های نوظهور اجتماعی طراحی نموده است.

تحلیل‌های ارائه شده در این بخش، نقش مددکار اجتماعی را از یک عامل درمانی خرد به یک وکیل مدافع سیستمی ارتقاء می‌دهد که نابرابری‌های ساختاری، اجتماعی و محیطی را به چالش می‌کشد.

یکی از برجسته‌ترین گام‌ها در این عرصه، ورود به حوزه مددکاری اجتماعی محیط زیست و عدالت اقلیمی است؛ این رویکرد به واکاوی تحولات پارادایمی در حرفه و پیامدهای اجتماعی ناشی از بحران‌های اکولوژیک از جمله ناترازی‌های انرژی و اثرات قطعی روزانه برق بر کیفیت زندگی اقشار آسیب‌پذیر می‌پردازد.

علاوه بر این، موضوعاتی نظیر کالایی‌سازی مسائل اجتماعی در ایران و پیامدهای آن بر دسترسی عادلانه به خدمات رفاهی به شدت نقد شده است. پلتفرم با تبیین رویکرد بومی‌سازی شده «مددکاری اجتماعی بومی» تلاش کرده تا مدل‌های مداخله را با بافت فرهنگی، ارزش‌های جامعه و ویژگی‌های بومی رفاه همسو سازد.

در قلمرو بهداشت روانی و مداخلات جامعه‌محور، معرفی ابزار علمی کیو سی تی (QCT) به عنوان ابزار تقویت تاب‌آوری کودکان و نوجوانان در مناطقی نظیر کرمانشاه، نشان‌دهنده تلاش برای کاربردی‌سازی نظریه‌ها است. واکاوی تروماهای ناشی از جنگ در چارچوب «اکولوژی جنگ و تروما» و تبیین مسئولیت‌های سازمان‌های بین‌المللی در حمایت از قربانیان در کنار مداخلات تخصصی در شرایط سوگ جمعی، ابعاد دیگری از این تحرکات مناسبتی را نشان می‌دهد.

همچنین بررسی وضعیت مددکاری گروهی در ایران و تحلیل چالش‌های اخلاقی و فرسودگی شغلی در بخش‌های درمانی و مددکاری پزشکی، زمینه‌ساز تدوین پروتکل‌های مهارتی متعددی برای ارتقای سلامت روان جامعه هدف شده است.

تکوین مرجعیت علمی و تبدیل شدن به پایگاه استنادی رفاه اجتماعی

امروزه وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان تنها یک رسانه خبری در حوزه رفاه اجتماعی نیست، بلکه به عنوان یک پایگاه استنادی مستقل و مرجع علمی تخصصی شناخته می‌شود که داده‌های آن مکرراً مورد استفاده و رجوع کارشناسان ارشد سازمان‌های حمایتی نظیر سازمان بهزیستی کشور، کمیته امداد و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای تدوین پروتکل‌های مداخله‌ای و ارزیابی تاثیرات اجتماعی طرح‌ها قرار می‌گیرد. مرجعیت علمی این پایگاه از طریق مکانیسم‌های ساختاریافته زیر حاصل شده است:

یکی از شاخص‌ترین اقدامات در مسیر مستندسازی علمی، تبدیل محتوای فرار دیجیتال به منابع مکتوب و قابل ارجاع دانشگاهی از طریق تدوین و انتشار منظم «کتاب سال» برای شش سال متمادی است. این رویکرد تضمین می‌کند که نتایج کنشگری‌ها و گفتمان‌های نخبگان فراتر از عمر پلتفرم‌های آنلاین باقی مانده و به عنوان گنجینه‌ای علمی در اختیار پژوهشگران قرار گیرد. انتشار کتاب‌هایی چون «باشگاه تاب‌آوری» در سال ۱۴۰۱ به عنوان پنجمین کتاب سال و کتاب «تاب‌آوری در دنیای امروز» در سال ۱۴۰۲ به عنوان ششمین کتاب سال، سهم شایانی در ارتقای ادبیات مکتوب این رشته داشته است.

در این میان، نقش تبیینی پایگاه در مواجهه با چالش‌های تحریف رسانه‌ای سازه تاب‌آوری در کشور به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های مرجعیت علمی مستقل آن تلقی می‌شود.

در حالی که گروهی با اهداف انحصارطلبانه و به جهت کسب منافع مادی و معنوی سعی در جعل تاریخچه ورود مفاهیم تاب‌آوری داشته و مبدأ آن را سال ۱۳۹۴ معرفی می‌نمودند، این پایگاه با رویکردی انتقادی و با استناد به اسناد پژوهشی و دانشگاهی قدیمی (نظیر پژوهش‌های ساختاری سال ۱۳۸۶) اثبات نمود که تلاش‌های حقیقی، دانشگاهی و بومی‌سازی شاخص‌های تاب‌آوری در ایران از سال ۱۳۸۴ آغاز شده است.

تأسیس رسانه تخصصی تاب‌آوری ایران در سال ۱۴۰۲ اقدامی استراتژیک برای خروج از دامنه ابهام‌های ایجاد شده توسط نهادهای موازی و شفاف‌سازی مرزهای علمی این سازه بر پایه شاخص‌های «تاب‌آوری اجتماعی» (به جای تمرکز صرف بر ابعاد روان‌شناختی فردی) بود.

به موازات این اقدامات، پلتفرم با ارائه خدماتی نظیر عضویت آنلاین فعال، انتشار منظم خبرنامه‌های تخصصی، انعکاس آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزی و ارائه بسترهای آموزشی برای نسل جوان فارغ‌التحصیل توانسته اعتماد حرفه‌ای جامعه هدف را جلب نماید. بخش بین‌الملل این پایگاه نیز با توسعه دیپلماسی علمی و انتشار متون تخصصی به زبان انگلیسی، صدای کارشناسان ایرانی را در فدراسیون‌های بین‌المللی طنین‌انداز نموده و بستری برای آشنایی پژوهشگران جهانی با ویژگی‌های بومی رفاه اجتماعی در ایران فراهم ساخته است.

چشم‌انداز راهبردی و نتیجه‌گیری

سیر تطور تاریخی رسانه مددکاری اجتماعی ایرانیان حاکی از گذار موفقیت‌آمیز از یک تفکر وبلاگی محدود به یک اکوسیستم چندبعدی و پایگاه استنادی مرجع در سطح ملی است.

اجرای کارزارهای شش‌گانه رسانه‌ای بر بستر مدل‌های ارتباطی نوین در کنار تحرکات مناسبتی و انتشار مداوم کتاب‌های سال، نشان‌دهنده ظرفیت بالای رسانه‌های مستقل در مهندسی اجتماعی، ارتقای سواد سلامت روان و مطالبه‌گری ساختاریافته است.

استقلال عملیاتی این مجموعه از بدنه دولت و سازمان‌های غیردولتی، به آن اجازه داده است تا بدون وابستگی به جریان‌های مالی و سیاسی خاص، به واکاوی ریشه‌ای آسیب‌های اجتماعی پرداخته و از حریم هویت علمی حرفه مددکاری و تاریخچه واقعی توسعه تاب‌آوری در ایران صیانت نماید.

توسعه پایدار این پایگاه علمی و استنادی در سال‌های پیش رو مستلزم تقویت همکاری‌های استراتژیک با دپارتمان‌های دانشگاهی علوم اجتماعی و بهداشت، طراحی ابزارهای نوین مداخله مبتنی بر شواهد و غنی‌سازی مستمر پرتال بین‌المللی جهت تبادل دانش روزآمد با مجامع جهانی است.

این اقدامات علاوه بر عمق بخشیدن به پایداری ملی، مسیر تحقق عدالت اجتماعی، توانمندسازی واقعی اقشار آسیب‌پذیر و ارتقای تاب‌آوری اجتماعی در برابر بحران‌های چندگانه عصر مدرن را هموارتر خواهد ساخت.