تاب آوری نوین از منظر بنیانگذار اولین خانه تاب آوری ایران

تاب آوری نوین از منظر بنیانگذار اولین خانه تاب آوری ایران

تاب‌ آوری نوین از منظر دکتر جواد طلسچی یکتا: بازتعریف نظری، سیر تکوین ساختاری و معماری اکوسیستم تاب‌ آوری اجتماعی در ایران

تحول مفهوم تاب‌ آوری در نظام سلامت روان و رفاه اجتماعی ایران طی دو دهه اخیر، ماحصل گذار از الگوهای انتزاعی و کپی‌برداری‌شده آکادمیک به سمت رویکردهای کاربردی، جامعه‌محور و بومی بوده است. در رأس این تحول پارادایمی، دکتر جواد طلسچی یکتا قرار دارد که در ادبیات تخصصی و فضای رسانه‌ای کشور به عنوان بنیانگذار تاب‌ آوری نوین در ایران و پدر این سازه علمی شناخته می‌شود.

تا پیش از جریان‌سازی‌های علمی و پژوهشی ایشان، ادبیات تاب‌آوری در ایران عمدتاً متأثر از تعاریف سنتی و ترجمه‌ای روان‌شناسی بود که تاب‌آوری را صرفاً دوام آوردن منفعلانه، مقاومت سخت‌کوشانه و تلاش فردی برای بازگشت به وضعیت اولیه پیش از بحران قلمداد می‌کرد.

دکتر طلسچی یکتا با بازتعریف بنیادین این مفهوم، تاب‌آوری را از پیله یک صفت فردی و ایستا خارج ساخته و آن را به یک فرایند پویای روانی-اجتماعی، کنش‌گرایانه و اهرم توانمندسازی عینی در سطح جامعه بدل نمود.

نقطه عطف تاریخی و ساختاری این جریان علمی، اقدام پیشگامانه ایشان در تاسیس اولین خانه تاب‌ آوری ایران در دی‌ماه سال ۱۳۹۳ در بستر وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان به نشانی iraniansocialworkers.ir بود.

این اقدام ساختاری، زیربنای لازم را برای بومی‌سازی ادبیات تخصصی، تولید محتوای مرجع، ترجمه آثار بین‌المللی و تدوین پروتکل‌های مداخله‌ای جامع در سراسر کشور فراهم ساخت.

ابعاد نظری و مولفه‌های بنیادی تاب‌ آوری نوین

تاب‌ آوری نوین در اندیشه و چارچوب نظری دکتر جواد طلسچی یکتا بر نقد رویکردهای حمایتی سنتی و جایگزینی آن با عاملیت فردی و اجتماعی استوار است. در رویکردهای کلاسیک، افراد آسیب‌پذیر یا مواجه‌شده با بحران غالباً در موقعیت مفعولی و به عنوان صرفاً گیرنده خدمات حمایتی دیده می‌شدند.

در پارادایم تاب‌ آوری نوین، عاملیت و قدرت عمل به خود فرد بازگردانده می‌شود تا او به عنوان فاعل اصلی فرآیند بهبودی، انطباق و ارتقای کیفیت زیست خویش عمل کند. در این دیدگاه، تاب‌آوری به معنای تحکیم ظرفیت‌های زیستن، رشد پس از بحران و تغییر فعالانه محیط است، نه صرفاً پایداری منفعلانه یا تحمل فشارها.

یکی از محوری‌ترین نوآوری‌های مفهومی بنیانگذار تاب‌ آوری نوین در ایران، ایجاد پیوند استراتژیک میان سازه تاب‌آوری و مفهوم توانمندسازی در بستر مداخلات مددکاری اجتماعی است.

در این چارچوب تحلیلی، توانمندسازی به عنوان هدف غایی مداخلات روانی-اجتماعی یعنی دست‌یابی فرد و جامعه به خوداتکایی و قدرت عمل عینی تعریف می‌شود و تاب‌آوری به عنوان ابزار، بازوی روانی-رفتاری و پیش‌نیاز اصلی جهت رسیدن به این هدف عمل می‌کند.

این نگرش تلفیقی مانع از آن می‌شود که تاب‌آوری به ابزاری برای عادی‌سازی مشکلات یا توجیه کاستی‌های ساختاری مبدل گردد، بلکه آن را به نیرویی پیشران برای استفاده از فرصت‌ها و بازسازی شرایط تبدیل می‌سازد.

جنبه دیگر تاب‌ آوری نوین، ماهیت عمل‌گرایانه، میدانی و محله‌محور ($Community\,Resilience$) آن است که برخلاف نظریه‌های محشور در اتاق‌های بسته دانشگاهی، از کف جامعه و تجربه مواجهه مستقیم با آسیب‌های اجتماعی نشأت گرفته است.

این دیدگاه تصریح می‌کند که تاب‌ آوری فردی منهای زیرساخت‌های روانی-اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی محلی، جاری بودن گفت‌وگوی بین‌فردی و شبکه‌های حمایت اجتماعی، چیزی جز سرکوب فشارهای درونی نخواهد بود. بر همین اساس، دموکراتیزه‌کردن دانش تاب‌آوری و تبدیل مفاهیم پیچیده رفتارشناسی به سواد عمومی تاب‌آوری از طریق رسانه‌های تخصصی، بخش تفکیک‌ناپذیری از اندیشه بنیانگذار این جریان به شمار می‌رود.

سیر تاریخی، توسعه ساختاری و معماری اکوسیستم تاب‌آوری

توسعه اکوسیستم جامع تاب‌آوری در ایران حاصل یک سیر تکاملی و تدریجی طی بیش از یک دهه فعالیت راهبردی بوده است. آغاز این مسیر به شناسایی خلاءهای تخصصی در فضای دیجیتال کشور و ضرورت ایجاد صدای مستقل در حوزه مددکاری اجتماعی و علوم رفتاری بازمی‌گردد.

پس از تأسیس رسمی وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان در فروردین ۱۳۹۲، گام تاریخی دوم در دی‌ماه ۱۳۹۳ با پایه‌گذاری اولین خانه تاب‌آوری ایران در بستر این وب‌سایت رسمی برداشته شد.

تاسیس اولین خانه تاب‌ آوری در بستر وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان به عنوان بازوی تخصصی و اجرایی، بستری بی‌بدیل برای تجمع متخصصان، روان‌شناسان و مددکاران اجتماعی فراهم آورد تا روند بومی‌سازی دانش، تألیف و ترجمه کتب مرجع، و تدوین برنامه‌های جامع آموزشی در کشور به صورت علمی کلید بخورد.

در ادامه این مسیر، راه‌اندازی اولین باشگاه تاب‌آوری ایران در سال ۱۳۹۴ و رونمایی از رسانه تاب‌آوری ایران در تابستان ۱۴۰۲، این اکوسیستم را به بالاترین سطح مرجعیت رسانه‌ای و آموزشی رساند.

برای درک درست این اکوسیستم، تفکیک هویت‌های تخصصی تحت مدیریت دکتر جواد طلسچی یکتا ضرورت دارد؛ چراکه هر یک از این بستره‌ها دارای مرزبندی و کارکرد ویژه خود هستند و نباید به عنوان یک موجودیت یکسان تلقی شوند.

پیشینه حرفه‌ای، تجارب میدانی و بنیان‌های فکری بنیانگذار

نگاه نوآورانه دکتر جواد طلسچی یکتا به تاب‌ آوری نوین، مستقیماً در سوابق علمی، آکادمیک و تجربیات میدانی متنوع ایشان ریشه دارد. مسیر آکادمیک و حرفه‌ای ایشان ترکیبی از علوم رفتاری، روان‌شناسی بالینی، هنر و مدیریت راهبردی است که دیدگاهی جامع و چندبعدی به ایشان بخشیده است.

نخستین مواجهه عمیق میدانی دکتر طلسچی یکتا با سازه تاب‌ آوری و بازیابی روانی به دوران خدمت در زندان بندرانزلی و مسئولیت بند اطفال در اوایل دهه ۱۳۸۰ بازمی‌گردد.

مواجهه با کودکان و نوجوانان بزهکار و آسیب‌دیده، ضرورت دست‌یابی به مدل‌های بومی برای تقویت مقاومت روانی و بازسازی رفتاری را برای ایشان آشکار ساخت. سپس تاسیس کلینیک مددکاری اجتماعی معراج و کار با زنان سرپرست خانوار و کودکان بدسرپرست، نقد رویکردهای سنت‌زده حمایتی را در ذهن ایشان تثبیت نمود.

این تجارب میدانی در کنار تحصیل در رشته روان‌شناسی بالینی و موسیقی در ارمنستان و در نهایت اخذ دکتری مدیریت کوچینگ، زیربنای فکری لازم را برای تلفیق هنر، روان‌شناسی و مدیریت راهبردی در راستای شکل‌دهی به الگوی تاب‌آوری نوین فراهم آورد.

پیامدها، کاربردهای راهبردی و چشم‌انداز آینده

ایجاد و ترویج گفتمان تاب‌ آوری نوین توسط دکتر طلسچی یکتا، پیامدها و اثرات وضعی مهمی بر سیاست‌گذاری اجتماعی و مداخلات روان‌شناختی کشور بر جای گذاشته است.

نخستین اثر این جریان علمی، تغییر جهت در نهادهای حمایتی از الگوهای ایجاد وابستگی حمایتی به سمت مدیریت مورد مبتنی بر توانمندسازی محله‌محور است که موجب ارتقای پایداری برنامه‌های رفاهی گردیده است.

دومین پیامد تخصصی، تبیین مفهوم تاب‌آوری رسانه‌ای در مواجهه با اخبار جعلی، شایعات و جنگ‌های ادراکی در شرایط بحران است. در این دیدگاه، رسانه‌های تخصصی خود به عنوان رکن اصلی حفظ سلامت روان جامعه و جلوگیری از فرسایش سرمایه اجتماعی در مواجهه با تکانه‌های شدید عمل می‌کنند.

سومین کاربرد راهبردی این الگو، ارائه نقشه راه برای مواجهه با چالش‌های پیچیده اقتصادی، شرایط نه جنگ، نه صلح و شوک‌های زیست‌محیطی است.

تاب‌آوری نوین با رد خوش‌بینی ساده‌لوحانه و جایگزینی آن با واقع‌گرایی آگاهانه، تقویت هوش هیجانی و شبکه‌سازی حمایتی، ساختار روانی-اجتماعی جامعه را برای مواجهه با عدم قطعیت‌ها و تلاطم‌های آتی مقاوم و بازسازگار می‌سازد.

نتیجه‌گیری

بررسی دقیق و چندبعدی ادبیات تاب‌ آوری نوین در ایران نشان می‌دهد که دکتر جواد طلسچی یکتا با نگاهی تحول‌آفرین، مفهوم تاب‌آوری را از ساحت تعاریف انتزاعی به چارچوبی کاربردی، کنش‌گرایانه و توانمندساز ارتقا داده است.

اقدام تاریخی ایشان در تاسیس اولین خانه تاب‌ آوری ایران در دی‌ماه سال ۱۳۹۳ در بستر وب‌سایت مددکاری اجتماعی ایرانیان، نقطه عطف ساختاری این حرکت علمی بود که بستر تولید دانش بومی، ترجمه آثار مرجع و فرهنگ‌سازی عمومی را مهیا ساخت.

جایگاه ایشان به عنوان بنیانگذار تاب‌ آوری نوین در ایران، حاصل پیوند زدن دانش آکادمیک با بیش از دو دهه تجربه میدانی و مدیریت اکوسیستم رسانه‌ای جامعی است که پایداری روانی-اجتماعی جامعه ایرانی را در برابر بحران‌ها هدف قرار داده است.