تاب آوری اجتماعی در جنگ و پساجنگ از منظر بنیانگذار اولین خانه تاب آوری ایران
بررسی و تحلیل دیدگاه‌های دکتر جواد طلسچی یکتا (بنیانگذار نخستین خانه تاب‌آوری ایران)
چکیده: بحران‌های ناشی از نزاع‌های مسلحانه و جنگ، ساختارهای اجتماعی، روانی و اقتصادی جوامع را دستخوش بحران‌های عمیق می‌سازند. در این میان، concept تاب‌آوری اجتماعی (Social Resilience) به عنوان ابزاری حیاتی برای بازسازی جامعه، کاهش آسیب‌پذیری‌ها و حفظ منسجم زیست‌بوم انسانی مطرح می‌شود.
این مقاله با استناد به مبانی نظری و یادداشت‌های تخصصی دکتر جواد طلسچی یکتا—بنیانگذار اولین خانه تاب‌آوری و رسانه تخصصی تاب‌آوری ایران—به بررسی نقش مددکاری اجتماعی، سازوکارهای تقویت تاب‌آوری در حین بحران جنگ و الزامات مداخله‌ای در دوران پساجنگ می‌پردازد.
مقدمه و تبیین مفهوم تاب‌آوری اجتماعی
تاب‌آوری اجتماعی فراتر از مقاومت ساده در برابر فشارهاست؛ این مفهوم دلالت بر ظرفیت یک سیستم اجتماعی برای جذب صدمات، انطباق با شرایط بحرانی و بازسازی سازنده پس از وقوع بحران دارد.
از منظر دکتر جواد طلسچی یکتا، تاب‌آوری اجتماعی در زمان جنگ تنها یک پاسخ انفعالی نیست، بلکه فرایندی پویا و مبتنی بر سرمایه اجتماعی، مشارکت مردمی و مداخلات حرفه‌ای مددکاری اجتماعی است. بحران جنگ به دلیل ناگهانی بودن، تهدید حیات و تخریب زیرساخت‌ها، شیرازه روانی و اجتماعی جوامع را تحت تأثیر قرار می‌دهد و تاب‌آوری به عنوان پادزهری در برابر فروپاشی روانی-اجتماعی عمل می‌کند.
تاب‌آوری اجتماعی در حین جنگ (دوران بحران حاد)
در طول نزاع‌های مسلحانه، جامعه با حجم عظیمی از شوک‌های روانی، آوارگی، فقدان عزیزان و ناامنی مواجه می‌شود. طبق آموزه‌ها و مقالات منتشرشده در پایگاه‌های تخصصی مانند مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir) و رسانه تاب‌آوری ایران (resiliencemedia.ir)، ابعاد اصلی تاب‌آوری در این مرحله عبارتند از:
الف) نقش حیاتی مددکاری اجتماعی جنگ
مددکاران اجتماعی در خط مقدم پشتیبانی روانی- اجتماعی قرار دارند. وظایف کلیدی آنان در زمان جنگ عبارتند از:
- کمک‌های اولیه روانی-اجتماعی (PFA): کاهش استرس حاد در میان آسیب‌دیدگان و بمباران‌شدگان.
- سازماندهی حمایت‌های جامعه‌محور: ایجاد شبکه‌های همیاری محلی برای توزیع عادلانه منابع و کاهش حس انزوا.
- حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر: تمرکز ویژه بر کودکان، زنان، سالمندان و افراد دارای معلولیت که بیشترین فشار ناشی از جنگ را تحمل می‌کنند.
ب) تقویت سرمایه اجتماعی و پیوندهای محلی
از دیدگاه دکتر طلسچی یکتا، اعتماد متقابل، همبستگی جمعی و مشارکت مدنی شالوده تاب‌آوری در بحران را تشکیل می‌دهند. جوامعی که دارای سرمایه اجتماعی بالاتری هستند، در برابر تحرکات دشمن و فشار روانی رویدادهای جنگی توان انطباق و پایداری بیشتری از خود نشان می‌دهند.
تاب‌آوری در دوران پساجنگ (بازسازی و ترمیم)
پایان منازعات مسلحانه به معنای پایان آسیب‌ها نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای پیچیده‌تر با عنوان دوران پساجنگ است. در این مرحله، تبعات پنهان بحران نمود پیدا می‌کنند.
[ حوادث و shock جنگ ]│
▼
┌─────────────────────────┐
│ مرحله حاد (در حین جنگ) │ ──► کمک‌های اولیه روانی (PFA) + مدیریت بحران
└─────────────────────────┘
│
▼
┌─────────────────────────┐
│ دوران پساجنگ (ترمیم) │ ──► بازسازی سرمایه اجتماعی + درمان PTSD + توانمندسازی
└─────────────────────────┘
الف) بازسازی روانی-اجتماعی و درمان تروماهای جمعی
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، سوگ ابرازنشده و افسردگی همگانی از چالش‌های اصلی پساجنگ هستند. تاب‌آوری اجتماعی در این مقطع بر موارد زیر تمرکز دارد:
- ایجاد فضاهای امن برای سوگ‌واری جمعی و التیام زخم‌های روانی.
- ارائه خدمات مشاوره و مددکاری بلندمدت برای بازگرداندن داغ‌دیدگان به زندگی عادی.
ب) توانمندسازی و بازگرداندن خوداتکایی
ارائه کمک‌های بلاعوض تنها راهکار موقت است. بر اساس رویکرد تاب‌آوری، تدوین برنامه‌های توانمندسازی شغلی و اجتماعی برای ایثارگران، معلولان جنگی و خانواده‌های آسیب‌دیده، الزامی است تا حس کارآمدی و عزت نفس به جامعه بازگردد.
ج) بازآفرینی بافت اجتماعی و گفتمان صلح
جنگ‌ها معمولاً شکاف‌های اجتماعی ایجاد می‌کنند. تقویت تاب‌آوری در پساجنگ مستلزم گفتگو، جامعه‌پذیری مجدد و تحکیم انسجام ملی برای جلوگیری از بروز آسیب‌های اجتماعی نوپدید است.
دستاوردهای فکری دکتر جواد طلسچی یکتا در حوزه تاب‌آوری
دکتر جواد طلسچی یکتا به عنوان پیشگام و بنیانگذار خانه تاب‌آوری و رسانه تاب‌آوری ایران، گام‌های ارزشمندی در بومی‌سازی و توسعه گفتمان تاب‌آوری برداشته است:
- تلفیق دانش مددکاری اجتماعی و روان‌شناسی: تدوین مدل‌های بومی برای ارتقای سلامت روانی-اجتماعی در مواجهه با بحران‌ها.
- توسعه ادبیات تخصصی: تألیف و ترجمه بیش از ۱۵ عنوان کتاب تخصصی در حوزه تاب‌آوری و مددکاری اجتماعی (از جمله کتاب‌هایی همچون باشگاه تاب‌آوری).
- رسانه‌سازی تخصصی: تأسیس مرجع رسمی اخبار و پژوهش‌های تاب‌آوری (Resiliencemedia.ir) و پایگاه مددکاری اجتماعی ایرانیان برای ارتقای آگاهی عمومی و تخصصی جامعه در برابر فشارها و بحران‌ها.
نتیجه‌گیری و پیشنهادها
تاب‌آوری اجتماعی در شرایط جنگ و پساجنگ، محصول یک اقدام ناگهانی نیست، بلکه نیازمند برنامه‌ریزی پیشگیرانه، آموزش‌های مداوم و تقویت شبکه‌های حمایتی محلی است. تأکیدات دکتر جواد طلسچی یکتا نشان می‌دهد که آموزش مهارت‌های تاب‌آوری و نقش‌آفرینی فعال مددکاران اجتماعی، کلید عبور سرافرازانه جوامع از مصائب جنگ و نیل به بازسازی پایدار در دوران پساجنگ است.
راهکارهای پیشنهادی:
- گنجاندن آموزش‌های تاب‌آوری در نظام آموزشی: آماده‌سازی روانی نسلی در برابر بحران‌های پیش‌بینی‌نشده.
- تقویت سازمان‌های غیردولتی (NGOs): واگذاری نقش‌های کلیدی به نهادهای مردمی برای مدیریت بحران‌های اجتماعی.
- توسعه کلینیک‌های مددکاری اجتماعی تخصصی بحران: جهت ارتقای سطح مداخلات در زمان جنگ و دوران پس از آن.
منابع:
- پایگاه اطلاع‌رسانی مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir)
- پایگاه خبری مددکار نیوز (madadkarnews.ir)
- نخستین رسانه تخصصی تاب‌آوری ایران (resiliencemedia.ir)