فهرست عناوین این مطلب
- مددکاری اجتماعی: رویکردها و مدلهای نوین
- مقدمه: بازتعریف جهانی مددکاری اجتماعی در قرن بیست و یکم
- ارزشهای محوری، حقوق بشر و چالشهای اخلاقی
- رویکردهای نوین پارادایمی در عمل مددکاری اجتماعی (تازههای دنیا)
- مددکاری اجتماعی اکو-اجتماعی: پاسخ به بحران اقلیم
- مبانی رویکرد اکو-اجتماعی
- مداخلات کلان و عدالت زیستمحیطی
- مددکاری اجتماعی انتقادی، پسااستعماری و بومیسازی
- نقد نئولیبرالیسم و استعمارزدایی
- مددکاری اجتماعی دیجیتال و فناوریهای نوین
- رویکرد مبتنی بر تروما (Trauma-Informed Care – TIC)
- ترومای سیستمی و تغییر سازمانی
- مدلهای برجسته TIC
- مقایسه مُدلهای توانمندسازی در مددکاری اجتماعی بینالمللی
- نتیجهگیری و افقهای آینده
مددکاری اجتماعی: رویکردها و مدلهای نوین
مددکاری اجتماعی در عصر تحولات جهانی؛ تعاریف نوین، رویکردهای انتقادی، و مدلهای توانمندسازی در بستر بینالمللی
مقدمه: بازتعریف جهانی مددکاری اجتماعی در قرن بیست و یکم
ضرورت پارادایم شیفت و اهداف پژوهش
مددکاری اجتماعی در دنیای امروز با مجموعهای از چالشهای جهانی بیسابقه—از بحران اقلیم و جابجاییهای گسترده جمعیتی گرفته تا تسریع نابرابریهای نئولیبرالی و انقلاب دیجیتال—روبرو است.
در این بستر پیچیده، کارکرد سنتی مددکاری اجتماعی که صرفاً بر مدلهای بالینی و خدمات باقیماندهگرا تمرکز داشت، دیگر کفایت نمیکند.
ضرورت دارد که حرفه، خود را به عنوان یک عامل تغییر بازی (Game Changer) بازتعریف کرده و بر ارتقاء سلامت اجتماعی و اقتصادی تأکید کند.۱ این تحول پارادایمی مستلزم کنار گذاشتن مدلهای قدیمی و پذیرش رویکردهای انتقادی و سیستمی است که بتوانند با نابرابریهای ساختاری که در پی جهانیشدن تشدید شدهاند، مقابله کنند.۲
این مقاله پژوهشی با هدف ارائه تصویری جامع و بهروز از مددکاری اجتماعی بینالمللی تدوین شده است.
تمرکز پژوهش صرفاً بر تازههای دنیا در ادبیات آکادمیک و حرفهای معتبر خارجی (مانند فدراسیون بینالمللی مددکاران اجتماعی IFSW و انجمن بینالمللی مدارس مددکاری اجتماعی IASSW) قرار دارد.
ما ابتدا به تحلیل تعریف جهانی جدید و ابعاد آن میپردازیم، سپس رویکردهای نوین پارادایمی را بررسی میکنیم و در نهایت، یک تحلیل تطبیقی از مدلهای توانمندسازی در زمینههای مختلف جهانی ارائه خواهیم داد.
تعریف جهانی نوین حرفه و ابعاد آن
تعریف جهانی مددکاری اجتماعی، که توسط فدراسیون بینالمللی مددکاران اجتماعی (IFSW) و شرکای آن بهروزرسانی شده، سندی محوری است که مأموریت حرفه را در قرن بیست و یکم مشخص میکند.
بر اساس این تعریف، «مددکاری اجتماعی یک حرفه عملمحور و رشته دانشگاهی است که تغییر اجتماعی و توسعه، انسجام اجتماعی، و توانمندسازی و رهایی مردم را ترویج میکند».۴ این تعریف، مددکاری اجتماعی را فراتر از یک رشته صرفاً خدماتی قرار میدهد و بر ابعاد تحولآفرین و آزادیبخش آن تأکید میکند.
اصول محوری و دانش بومی
اصول اساسی این حرفه، بهوضوح بر «عدالت اجتماعی، حقوق بشر، مسئولیت جمعی، و احترام به تنوعها» متمرکز است.۴ این اصول، سنگ بنای عملیات مددکاری اجتماعی در هر دو سطح خرد و کلان هستند.
همچنین، این تعریف بر مبانی دانشی حرفه تأکید میکند: مددکاری اجتماعی توسط تئوریهای مددکاری اجتماعی، علوم اجتماعی، علوم انسانی، و بهطور فزایندهای توسط دانشهای بومی (Indigenous Knowledges) پشتیبانی میشود. این امر، بیانگر یک تحول عمیق در پذیرش منابع دانش است.۴
گنجاندن صریح دانش بومی به عنوان بنیان مرکزی، یک موضع قوی سیاسی و پسااستعماری است که نارسایی اتکای صرف به چارچوبهای تئوریک غربی را به رسمیت میشناسد. این اقدام، زمینهساز مشروعیت بخشیدن به بومیسازی آموزش و عمل مددکاری اجتماعی در برابر نگرانیهایی است که استانداردسازی جهانی ممکن است آن را خفه کند.۵
مفهومپردازی توسعه اجتماعی (Social Development)
در تعریف جهانی نوین، مفهوم «توسعه اجتماعی» فراتر از یک استراتژی مداخلهای صرف میرود و به عنوان یک چارچوب سیاستگذاری جامع معرفی میشود. این چارچوب، مدلهای متداول سیاست رفاهی (مانند مدلهای باقیماندهگرا) را به چالش میکشد.۴
توسعه اجتماعی، مستلزم ارزیابیها و مداخلات هولستیک (زیستی-روانی-اجتماعی-معنوی) است که از شکاف سنتی خرد-کلان عبور کرده و همکاری چندبخشی و بینحرفهای را در بر میگیرد.۴
نکته کلیدی در این مفهومپردازی، اولویتبخشی به توسعه اجتماعی-ساختاری و اقتصادی است. تعریف جهانی IFSW بر این فرض متداول که رشد اقتصادی پیششرط توسعه اجتماعی است، صحه نمیگذارد. بلکه، هدف، دستیابی به توسعه پایدار از طریق مداخلاتی است که به صورت جامع، سطوح چندگانه سیستم را در بر میگیرند.۴
این چشمانداز هولستیک، اگرچه از نظر نظری جهانی است، اما اولویتهای عملیاتی آن باید بسته به شرایط تاریخی، فرهنگی، سیاسی، و اجتماعی-اقتصادی هر کشور تنظیم شود.۴
ارزشهای محوری، حقوق بشر و چالشهای اخلاقی
عدالت اجتماعی به عنوان نیروی سازماندهنده
عدالت اجتماعی نه تنها یکی از ارزشهای اصلی حرفه، بلکه نیروی سازماندهنده و هدف اصلی مددکاری اجتماعی محسوب میشود.۷ تعریف جهانی نیز صراحتاً عدالت اجتماعی را یک اصل محوری میداند.۴
در ادبیات معاصر، عدالت اجتماعی به وضعیتی در جامعه اطلاق میشود که در آن همه مردم دسترسی عادلانه به منابع داشته باشند، از تبعیض و ستم محافظت شوند، و حقوق بشر آنها رعایت گردد.۷
افزایش مستمر سطوح نابرابری و فقر در سطح جهانی، همانطور که توسط سازمانهایی چون آکسفام (۲۰۲۱) گزارش شده است، پیگیری عدالت اجتماعی را برای مددکاران فوریت میبخشد.۸
این امر مستلزم کار در همبستگی با گروههای تحت ستم برای کاهش فقر و مقابله با ساختارهای نابرابر است. مددکاران با بهکارگیری لنز عدالت اجتماعی در عمل کلان (Macro-level practice)، با اتحادیهها و سازمانها همکاری میکنند تا نابرابریهای اجتماعی گستردهتر را مورد خطاب قرار دهند.۷
تناقض ساختاری اجرای عدالت در عمل
با این حال، یک تناقض اخلاقی ساختاری در اجرای این ارزش محوری وجود دارد. اگرچه عدالت اجتماعی یک ارزش اصلی است، اما تحلیلها نشان میدهند که ترجمه آن به عمل، بهویژه در محیطهای سازمانی، با چالشهای جدی روبرو است.۷
سازمانهای خدمات اجتماعی تحت تأثیر نئولیبرالیسم و مدیریتگرایی قرار دارند.۲ مددکارانی که در این سیستمها یا در محیطهای سیاستگذاری فعالیت میکنند، اغلب احساس میکنند که کارشان نمیتواند بر پیچیدگی و غلبه سیستمهایی که بیعدالتی تولید میکنند، فائق آید.۷
این ساختارهای نئولیبرالی، که بر کارآمدی و کاهش هزینههای رفاهی تمرکز دارند، عملاً مددکاران را از نقش کلان خود (مدافع عدالت سیستمی) دور کرده و آنها را به سمت نقشهای فنیتر سوق میدهند. بنابراین، تعهد به عدالت اجتماعی مستلزم چالش با موانع درون سازمانی است که توانایی مددکاران را برای ایفای نقش مدافع محدود میکنند.۷
چالشهای اخلاقی در محیط کار و جهانیشدن
عمل مددکاری اجتماعی در یک محیط جهانی، مملو از معضلات اخلاقی است که در آن دو یا چند ارزش حرفهای با یکدیگر در تعارض قرار میگیرند.۱۰ اصول اخلاقی جهانی IFSW، بر احترام به کرامت و حق تعیین سرنوشت افراد تأکید دارد، به شرطی که حقوق دیگران تهدید نشود.۱۱
معضلات رایج اخلاقی که در عمل بینالمللی با آنها مواجه میشویم عبارتند از:
- رازداری در مقابل وظیفه هشدار: تعارض میان حفظ حریم خصوصی مشتری و وظیفه قانونی و اخلاقی مددکار برای گزارش خطرات قریبالوقوع به خود یا دیگران.۱۲
- حق تعیین سرنوشت در مقابل حمایت: دشواری در توازن میان احترام به حق انتخاب مشتری، حتی اگر منجر به نتایج منفی شود، و وظیفه حمایت از افراد آسیبپذیر.۱۲
- تخصیص منابع: مددکاران غالباً در موقعیتی قرار میگیرند که باید در مورد تخصیص منابع محدود تصمیم بگیرند و ناچارند در مورد اینکه چه کسی خدمات را دریافت کند و چه کسی خیر، تصمیمهای دشواری اتخاذ کنند.۱۲
- حفظ مرزها و روابط دوگانه: حفظ مرزهای حرفهای، بهویژه در جوامع کوچک یا در عمل مددکاری اجتماعی دیجیتال، جایی که احتمال روابط دوگانه (مثلاً مددکار و مشتری همسایه یا آشنا هستند) بالاست، چالشبرانگیز است و میتواند کیفیت مراقبت را به خطر اندازد.۱۰
- شایستگی فرهنگی در مقابل باورهای شخصی: نیاز به حساسیت نسبت به تنوع فرهنگی و قومی در کنار تعهد به پایان دادن به تبعیض و ستم.۱۳
جهانیشدن و مسئولیتهای کلان
جهانیشدن، که روندی اجتنابناپذیر و تعریفکننده زندگی امروز است، فراتر از اقتصاد و سیاست بر جنبههای فرهنگی و اجتماعی روزمره (مانند خانواده، فرهنگ، و درمانهای پزشکی) تأثیر میگذارد.۲
مددکاری اجتماعی به طور سنتی پیامدهای منفی جهانیشدن را برجسته کرده است که شامل کاهش نقش دولت رفاهی، افزایش قدرت شرکتهای چندملیتی، تضعیف حقوق کارگران و اتحادیهها، و تشدید نابرابری درآمدی میشود.۲
تأثیر جهانیشدن بر رفاه مشتریان
جهانیشدن از طریق برونسپاری مشاغل به کشورهایی با هزینههای نیروی کار پایینتر، میتواند اقتصادهای محلی را ویران کرده و نابرابری ثروت را تشدید کند.۱۴
در این زمینه، وظیفه مددکاران اجتماعی شامل ارائه حمایتهای سلامت روان و کمک به بازآموزی شغلی است. علاوه بر این، آنان باید برای سیاستهای اقتصادی عادلانه و طرحهای کارآفرینی محلی که با عواقب منفی جهانیشدن مقابله میکنند، حمایتگری کنند.۱۴
با توجه به این چالشها، مددکاران اجتماعی وظیفه دارند تا از فرآیند جهانیشدنی حمایت کنند که دارای یک بُعد اجتماعی قوی باشد، عادلانه، فراگیر و مشارکتجو بوده، به کرامت انسانی و حقوق بشر احترام بگذارد، و منافع ملموسی برای همه مردم، و نه فقط اقلیتی خوششانس، به ارمغان آورد.۲
رویکردهای نوین پارادایمی در عمل مددکاری اجتماعی (تازههای دنیا)
پاسخ مددکاری اجتماعی به چالشهای جهانی، ظهور پارادایمهای عملی نوینی است که بر ضرورت مداخله کلان و تغییر سیستمی تأکید میکنند.
مددکاری اجتماعی اکو-اجتماعی: پاسخ به بحران اقلیم
رویکرد اکو-اجتماعی (Eco-Social Work) در حال حاضر یکی از تحولآفرینترین چارچوبها در مددکاری اجتماعی جهانی است که مسائل زیستمحیطی را در مرکز توجه قرار میدهد.۱۵ این رویکرد یک چارچوب جهانی برای توسعه پایدار است که توازن بین اقتصاد، اجتماع، و محیط زیست را امری ضروری میداند.۱۶
مبانی رویکرد اکو-اجتماعی
رویکرد اکو-اجتماعی بهطور واضح تشخیص میدهد که انسان بخشی جداییناپذیر از اکوسیستم است و رفاه انسان و محیط زیست بهطور متقابل به یکدیگر وابسته و مرتبط هستند.۱۷ این دیدگاه، چالشهای زیستمحیطی را به عنوان مسائل حاشیهای تلقی نمیکند، بلکه آنها را در هسته عمل مددکاری اجتماعی قرار میدهد.۱۵
مددکاران اجتماعی از رویکردهای هولستیک و بومشناختی استفاده میکنند تا از طریق عمل خود، حقوق بشر، عدالت اقتصادی، زیستمحیطی، و اجتماعی را پیش ببرند.۱۷
مداخلات کلان و عدالت زیستمحیطی
تغییرات اقلیمی تهدید میکند که پیشرفتهای گذشته مددکاری اجتماعی در ریشهکن کردن نابرابری را تضعیف کند، زیرا بلایای طبیعی و صنعتی به صورت نامتناسب بر جوامع اقلیت و رنگینپوست تأثیر میگذارند.۳ از این رو، عمل کلان (Macro Social Work) در مدیریت سازمانی و اجتماعی بحران تبدیل به یک مؤلفه حیاتی شده است.
مددکاران در چهار حوزه کلیدی نقش رهبری ایفا میکنند:
- آمادگی و واکنش به بلایا: شامل کمک به جوامع آسیبپذیر برای مقابله با تأثیرات حاد تغییرات اقلیمی.
- جابجایی جمعیت: ارائه خدمات به جمعیتهایی که به دلیل تغییرات محیطی آواره شدهاند.۱۸
- سازماندهی جامعه و توسعه ظرفیت: تقویت ظرفیتهای محلی و منطقهای برای پاسخگویی به تغییرات زیستمحیطی جهانی.۱۸
- کاهش (Mitigation) و حمایت سیاستی: مداخله در سیاستها و advocacy برای مقابله با علل ریشهای تغییرات زیستمحیطی.۱۸
در این رویکرد، درک پویاییهای عدالت زیستمحیطی و رسیدگی به توزیع نابرابر قدرت و منابع حیاتی است.۳ همچنین، رویکرد اکو-اجتماعی بر اهمیت شنیدن و همکاری با مردم بومی (First Nations peoples) در سراسر جهان تأکید میکند و دانش بومی را برای دستیابی به یک جهان اکو-اجتماعی جدید، مرکزی میداند.۱۷
مددکاری اجتماعی انتقادی، پسااستعماری و بومیسازی
مددکاری اجتماعی انتقادی (Critical Social Work) در عرصه بینالمللی یک جریان فکری مهم است که ساختارهای قدرت، ایدئولوژیهای حاکم و مفروضات ضمنی حرفه را زیر سوال میبرد.۹ این چارچوبها برای مقابله با تأثیر جهانی نئولیبرالیسم و دیجیتالی شدن بر عمل حرفهای ضروری هستند.۹
نقد نئولیبرالیسم و استعمارزدایی
ادبیات انتقادی به طور فزایندهای بر نقد نئولیبرالیسم در مددکاری اجتماعی (از جمله نقش آن در شیوع مدیریتگرایی) تمرکز دارد.۹
حوزههای نقد کلیدی شامل زیستسیاست (Biopolitics)، تئوری انتقادی نژاد، و مرزهای جنسیت و تمایلات جنسی است.۹
هدف استعمارزدایی (Decolonization) در مددکاری اجتماعی، ایجاد یک “تغییر پارادایم” در نحوه مفهومسازی مسائل اجتماعی است.۱۹
این شامل مقابله با گفتمان غالب ناتوانی که از مدل پزشکی و عمل مبتنی بر شواهد حمایت میکند، و چالش با «مفاهیم توخالی توانمندسازی و شمول» است که اغلب بر تغییرات فردی متمرکز شده و نابرابریهای ساختاری را نادیده میگیرند.۱۹
یک مؤلفه محوری در این پارادایم، «حقیقتگویی» (Truth-telling) است. حقیقتگویی به معنای امتیاز دادن به صداهای دیگر و اجازه دادن به روایتهای جدید برای ظهور فراتر از حجاب صدای استعماری غالب است.۶ این امر بهویژه در آموزش و عمل با مردم بومی، برای رسیدگی به میراث آسیبهای استعماری، اهمیت زیادی دارد.
مددکاری اجتماعی انتقادی در مناطقی مانند آمریکای لاتین و جنوب جهانی، اهمیت ویژهای پیدا میکند، جایی که نیاز به مبارزه با ستمهای تاریخی و ساختاری آشکارتر است.۹
مددکاری اجتماعی دیجیتال و فناوریهای نوین
تأثیر فناوری و جهانیشدن دیجیتال، رویکردهای عملی مددکاری اجتماعی را متحول کرده است. فناوریهای هوش مصنوعی (AI) اکنون در پلتفرمهای سلامت روان ادغام شدهاند و خدمات جدیدی را ارائه میدهند.۲۰ این نوآوریها به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
- درمان مبتنی بر چتبات: پلتفرمهایی مانند Woebot یا Talkspace که مکالمات هدایتشده مبتنی بر درمان شناختی رفتاری (CBT) را ارائه میدهند.
- اپلیکیشنهای سلامت عاطفی: برنامههایی که تمرینهای ذهنآگاهی و ردیابی خلقوخو را ارائه میدهند (مانند Headspace).
- ابزارهای هوشمند: ابزارهایی مانند Kintsugi یا Mindstrong Health که از دادههای بیومتریک یا گفتار برای نظارت بر سلامت روان استفاده میکنند. حتی ساعتهای هوشمند مجهز به هوش مصنوعی میتوانند تغییرات در الگوهای خواب و ضربان قلب را تشخیص دهند که شاخصهای مفیدی برای مداخله زودهنگام هستند.۲۰
چالشهای اخلاقی و مرزهای قضایی
استفاده از فناوری باید توسط یک چارچوب انسانگرایانه (Humanistic Framework) هدایت شود تا تضمین شود که عمل اخلاقی تقویت میشود.۲۱ جهانیشدن مبتنی بر فناوری دو چالش جدی ایجاد کرده است:
- شکاف دیجیتال (Digital Divide): در حالی که فناوری میتواند دسترسی به خدمات را تسهیل کند، نابرابریهای موجود را برجسته کرده و یک “بلوک قدرت مستقیم” جدید ایجاد میکند، زیرا گروههای محروم ممکن است به دسترسی، سواد و زیرساخت دیجیتالی لازم دسترسی نداشته باشند.۱۴
- مقررات فرامرزی: عمل مددکاری اجتماعی الکترونیکی، مرزهای قضایی را محو کرده است. مددکاران باید از قوانین حوزه قضایی خود و همچنین حوزه قضایی مشتری آگاه باشند و آنها را رعایت کنند.۲۱
بنابراین، مداخلات دیجیتال برای همسویی با ارزش محوری عدالت اجتماعی، باید شامل تلاشهایی برای ارتقاء سواد دیجیتال در میان گروههای محروم باشند.۱۴
رویکرد مبتنی بر تروما (Trauma-Informed Care – TIC)
رویکرد مبتنی بر تروما (TIC) یک پارادایم شیفت حیاتی در عمل مددکاری اجتماعی است که فراتر از سطح فردی، سازمانها و سیستمها را هدف قرار میدهد.۲۲ TIC تشخیص میدهد که تروما (تک یا چند رویدادی) میتواند تأثیرات پایداری بر نحوه تعامل و ایجاد روابط سالم داشته باشد.۲۳
ترومای سیستمی و تغییر سازمانی
TIC صرفاً یک تکنیک درمانی نیست، بلکه یک فرآیند تغییر سازمانی است که مستلزم اتخاذ “احتیاط جهانی” (Universal Precaution) برای تروما در تمام سطوح سازمانی، پروتکلها، و محیطها است.۲۲
این رویکرد، تغییر پارادایمی از پرسیدن «مشکلت چیست؟» به «چه اتفاقی برایت افتاده است؟» را نشان میدهد.۲۲
این رویکرد، تروما را نه فقط در بعد فردی، بلکه در ابعاد تاریخی، نژادی، و سیستمی مورد توجه قرار میدهد.۲۲ ادبیات جدید، انواع تروماهای اجتماعی (مانند نابرابری، فقر، نژادپرستی و حاشیهنشینی) و تروماهای تاریخی (مانند میراث بردگی و نسلکشی) را نیز شناسایی میکند.۲۳
پذیرش ترومای سیستمی، TIC را از یک ابزار صرفاً بالینی به یک استراتژی کلان برای مبارزه با بیعدالتی تبدیل میکند. مددکاران موظف میشوند که سیاستها و محیطهای سازمانی را بازنگری کنند تا احتمال آسیب مجدد را کاهش داده و فرصتهایی برای رشد و بهبود فراهم آورند.۲۲
مدلهای برجسته TIC
مدلهای متعددی از TIC توسعه یافتهاند، که سه مورد از برجستهترین آنها عبارتند از: مدل پناهگاه (Sanctuary Model)، مدل ARC، و مدل CARE.23 این مدلها عموماً یک رویکرد از بالا به پایین را در پیش میگیرند و سیستمها را از سطح جامعه و سازمانها تا کارکنان خط مقدم در مورد تروما آموزش میدهند.۲۳
مقایسه تعاریف جهانی مددکاری اجتماعی (IFSW) و رویکردهای نوین پارادایمی
| جنبه تحلیل | تعریف جهانی (IFSW) | رویکرد اکو-اجتماعی | رویکرد انتقادی و پسااستعماری |
| تمرکز محوری | ارتقاء تغییر اجتماعی، توسعه، انسجام و رهایی مردم | پیوند هولستیک رفاه انسان و محیط زیست، عدالت اقلیمی | تحلیل ساختارهای قدرت (Power Structures)، نقد نئولیبرالیسم و استعمار |
| مبانی دانش | نظریههای مددکاری، علوم انسانی، دانشهای بومی | دانش بومی، رویکردهای بومشناختی، حقوق بشر | تئوری انتقادی نژاد، فمینیسم انتقادی، زیستسیاست |
| سطح مداخله | فراتر از خرد-کلان (Micro-Macro Divide)، همکاری بینبخشی | مداخلات کلان (سیاستگذاری، کاهش و سازگاری)، سازماندهی جامعه | تغییرات تحولآفرین (Transformative Change) در سیستمهای سازمانی و آموزشی |
| موضع نسبت به نابرابری | تعهد به عدالت اجتماعی و مبارزه با ستم | مقابله با نابرابریهای زیستمحیطی (Environmental Justice) | مقابله با مفاهیم “توانمندسازی توخالی” و مدل پزشکی |
مقایسه مُدلهای توانمندسازی در مددکاری اجتماعی بینالمللی
توانمندسازی (Empowerment) یک مفهوم محوری و اساسی در مددکاری اجتماعی مدرن است که فراتر از چالشهای فردی، نیروهای ستمگر را مورد خطاب قرار میدهد.۲۴ نظریه توانمندسازی بر سه سطح قدرت شخصی، میانفردی و سیاسی تمرکز دارد تا به افراد و جوامع کمک کند تا کنترل زندگی خود را به دست آورند.۲۴
موانع ساختاری، مانند دسترسی نابرابر به آموزش یا تبعیض در وامدهی مسکن، که “بلوکهای قدرت مستقیم” نامیده میشوند، هدف اصلی مداخلات توانمندسازی هستند.۲۴ با این حال، اجرای این مدلها در مناطق مختلف جهان، بسته به ساختار رفاهی و ماهیت ستم، به شدت متفاوت است.
مدلهای توانمندسازی در زمینه رفاه اجتماعی توسعهیافته (اروپا)
در کشورهای با دولت رفاهی قوی، هدف توانمندسازی معمولاً حول محور بازیابی کنترل فردی و دسترسی به منابع موجود تعریف میشود.
مدل رفاه اجتماعی نوردیک (اسکاندیناوی)
مدلهای رفاهی نوردیک بر تأمین اجتماعی جامع و تضمین حقوق مدنی و اجتماعی شهروندان تأکید دارند.۲۶
در این سیستم، سطح بالایی از زندگی و امنیت اجتماعی به صورت ساختاری تضمین میشود. مددکاران اجتماعی عمدتاً توسط بخش عمومی (مانند شهرداریها) استخدام میشوند و تمرکز بر ارائه خدمات جامع و عمومی است.۲۶
در این زمینه، توانمندسازی عمدتاً از طریق تضمین ساختاری حقوق اجتماعی تحقق مییابد، که نیاز به مداخلات حاد فردی برای بقای اولیه را کاهش میدهد.
مدل مسیرهای توانمندسازی (Pathways to Empowerment – PTE) در هلند
مدل PTE در هلند، بهویژه در خدمات حمایت اجتماعی محلی، یک نمونه بارز از مداخلات شخصمحور و مبتنی بر نقاط قوت (Strengths-Based) است.۲۷
این مدل بر اساس اصول مدل نقاط قوت چارلز رپ و ریچارد گوشا عمل میکند، که بر توانایی مشتریان برای بازیابی و تغییر زندگیشان، تمرکز بر نقاط قوت به جای کاستیها، و نقش مشتری به عنوان کارگردان فرآیند کمکرسانی تأکید دارد.۲۷
نتایج اصلی حمایت ارائه شده با استفاده از PTE، شامل تابآوری (احساس خودگردانی)، خودآگاهی، ارتباطات مثبت (بازسازی روابط طبیعی در جامعه)، و دسترسی به منابع و خدمات (شهروندی) است.۲۷
از دیدگاه شهروندان، شش عنصر حیاتی این مدل را کارآمد میسازد ۲۷:
- «حضور داشتن»: شامل اختصاص زمان کافی، در دسترس بودن و عمل به وعدهها توسط حرفهایها.
- رویکرد توانمندساز: برخورد با شهروند به عنوان یک انسان، تمرکز بر نکات مثبت و ارائه چشماندازهای جدید.
- گوش دادن و جدی گرفتن: واگذاری جهتدهی به فرآیند به خود شهروند.
- تمرکز بر نقاط قوت و کیفیتها: کمک به شهروندان برای آگاهی از تواناییهایشان و انگیزه دادن برای استفاده از آنها.
- کار بر روی منابع طبیعی: شناسایی و بسیج حمایتهای موجود در محیط طبیعی فرد (خانواده، گروههای محلی، اجتماعات مذهبی).
- پشتیبانی سفارشی (Made-to-measure): پاسخ سریع و شفاف به درخواستها و سازماندهی مؤثر حمایت.۲۷
مدلهای توسعه و توانمندسازی در جنوب جهانی (Global South)
در بسیاری از کشورهای آفریقایی و جنوب جهانی، مددکاری اجتماعی تاریخی تحت تأثیر مدلهای بالینی و مراقبتی غربی بوده است. با این حال، در دهههای اخیر، یک تغییر رویکرد عمده به سمت مدلهای توسعه اجتماعی انسانمحور رخ داده است.۲۸
مدل توسعه اجتماعی انسانمحور
این مدل بر اصول برابریطلبانه متکی است و فرض میکند که همه اعضای جامعه باید دسترسی عادلانه به اطلاعات، کالاها، خدمات، فرصتها و فرآیندهای تصمیمگیری داشته باشند.۲۸
ویژگی اصلی این مدل، تمرکز بر توانمندسازی اجتماعی (Social Empowerment) است. توانمندسازی اجتماعی نه تنها به شایستگی فردی برای خودگردانی (توانمندسازی شخصی) میپردازد، بلکه شامل ظرفیت جامعه برای خودگردانی و کنترل منابع و فرآیندهای جامعه نیز میشود.۲۸
این رویکرد بر پیوند و یکپارچهسازی دانش و مهارتهای سطوح خرد، میانی و کلان تأکید دارد. هدف این است که به صورت همزمان، هم به نیازهای فوری مردم رسیدگی شود و هم تغییرات اجتماعی و اقتصادی بزرگتری که برای جلوگیری از اختلالات فردی در آینده ضروری است، ایجاد گردد.۲۸
در واقع، در زمینههایی که ساختارهای دولتی ضعیف یا منابع رفاهی محدود هستند، توانمندسازی باید ماهیت اجتماعی-اقتصادی و تحولآفرین داشته باشد تا آسیبپذیری سیستمی را کاهش دهد.
تحلیل تطبیقی مدلهای توانمندسازی
تفاوت اصلی در مدلهای توانمندسازی در بستر بینالمللی، در سطح مداخله و ماهیت بلوکهای قدرت است که هدف قرار میگیرند.
تفاوت در هدف و ماهیت مداخله:
- مدل PTE (هلند): در یک دولت رفاهی نسبتاً توسعهیافته، توانمندسازی PTE ماهیتی ترمیمی و بازیابی (Recovery) دارد. هدف آن، بازگرداندن کنترل فردی و اتصال فرد به منابع طبیعی و سازمانی موجود است.۲۷ موفقیت به شدت به کیفیت رابطه مددکار-مشتری و توانایی حرفهای برای «حضور داشتن» و پشتیبانی سفارشی وابسته است.۲۷
- مدل توسعه اجتماعی (جنوب جهانی): در زمینههایی که بلوکهای قدرت مستقیم (مانند فقر ساختاری و نابرابریهای نهادی) مانع دسترسی به منابع حیاتی هستند، توانمندسازی باید ماهیتی تحولآفرین و ساختاری داشته باشد. هدف، ایجاد شایستگی مشارکتی و تغییر ساختارهای اجتماعی-اقتصادی است، نه صرفاً بازیابی فرد در یک سیستم ناکارآمد.۲۸
اگر مددکاری اجتماعی انتقادی در غرب، مفاهیم توانمندسازی که صرفاً بر تغییر فردی تمرکز دارند را به عنوان «مفاهیم توخالی توانمندسازی» مورد نقد قرار میدهد ۱۹، این تفاوت در ماهیت مداخلات در سطح جهانی تأیید میشود.
در جنوب جهانی، توانمندسازی یک ابزار توسعه کلان است، در حالی که در محیطهای رفاهی توسعهیافته، اغلب به ابزاری برای بهینهسازی عملکرد فردی در چارچوب نئولیبرالی موجود تقلیل مییابد.
مقایسه تطبیقی مدلهای توانمندسازی در زمینههای مختلف جهانی
| ویژگی مدل | مدل PTE (هلند) | مدل توسعه اجتماعی (جنوب جهانی) | مدل رفاه اجتماعی نوردیک |
| مبنای فلسفی | رویکرد مبتنی بر نقاط قوت (Strengths-Based)، شخصمحور | توسعه انسانمحور، اصول برابریطلبانه | حقوق مدنی و اجتماعی، تأمین اجتماعی فراگیر |
| هدف توانمندسازی | بازیابی کنترل بر زندگی، تابآوری فردی، اتصال مجدد اجتماعی | شایستگی مشارکتی، تغییرات ساختاری و اقتصادی، توسعه پایدار | تضمین استاندارد بالای زندگی و کاهش فقر ساختاری |
| سطح اولویت در عمل | فردی/میانی؛ تمرکز بر منابع طبیعی (خانواده، جامعه) | کلان و میانی؛ یکپارچهسازی سطوح برای اصلاحات ساختاری | نهادی (Institutional)؛ ارائه خدمات جامع توسط بخش عمومی |
| عناصر کلیدی در عمل | «حضور داشتن» حرفهای، گوش دادن، پشتیبانی سفارشی | تمرکز بر دسترسی به فرآیندهای تصمیمگیری، عدالت اجتماعی-اقتصادی | نقش محوری دولتهای محلی (شهرداریها) در سازماندهی خدمات |
نتیجهگیری و افقهای آینده
خلاصهسازی یافتههای کلیدی
تحلیل حاضر نشان میدهد که مددکاری اجتماعی در دنیای امروز در حال تجربه یک تحول پارادایمی عمیق است که با چالشهای پیچیده جهانی هماهنگ شده است.
۱. بازتعریف رهاییبخش: تعریف جهانی IFSW حرفه را به عنوان عاملی برای رهایی و توانمندسازی مردم بازتعریف میکند و دانشهای بومی را به عنوان بنیان مرکزی دانش میپذیرد. این تعریف تأکید میکند که توسعه اجتماعی یک چارچوب سیاستی است که نباید تابع رشد اقتصادی صرف باشد.۴
۲. عدالت سیستمی: اگرچه عدالت اجتماعی یک ارزش محوری است ۷، موانع ساختاری نئولیبرالی و سازمانی، توانایی مددکاران برای تمرین عدالت کلان را به چالش میکشند. این امر، ظهور رویکردهای انتقادی را توجیه میکند.۷
۳. پارادایمهای نوین عملی: مددکاری اجتماعی نوین با رویکردهای تخصصی و سیستمی پاسخ میدهد:
* مددکاری اجتماعی اکو-اجتماعی: رویکردی تحولآفرین که رفاه انسان و محیط زیست را به هم پیوند میدهد و نیازمند مداخله کلان در سیاستهای زیستمحیطی است.۳
* رویکرد مبتنی بر تروما (TIC): با پذیرش ترومای سیستمی (مانند فقر و نژادپرستی)، TIC به یک استراتژی تغییر سازمانی تبدیل شده است تا از آسیب مجدد جلوگیری کند.۲۲
* مددکاری اجتماعی دیجیتال: فناوریهای هوش مصنوعی امکانات جدیدی برای خدمات سلامت روان ایجاد کردهاند، اما به دلیل چالشهای شکاف دیجیتال و مقررات فرامرزی، نیازمند چارچوبهای اخلاقی انسانگرایانه هستند.۱۴
۴. تفاوتهای مدلهای توانمندسازی: هدف توانمندسازی بسته به بستر سیاسی-اقتصادی تغییر میکند. در حالی که مدلهایی مانند PTE در هلند بر بازیابی کنترل فردی در یک سیستم حمایتی موجود تمرکز دارند ۲۷، مدلهای توسعه اجتماعی در جنوب جهانی بر تحول ساختارهای نابرابر از طریق توانمندسازی اجتماعی و شایستگی مشارکتی تأکید میکنند.۲۸
پیشنهادات برای پژوهش آتی
با توجه به تحولات سریع جهانی، افقهای آتی پژوهش باید بر حوزههای زیر متمرکز شوند:
- اثربخشی تطبیقی مدلها: انجام مطالعات تطبیقی نظاممند برای ارزیابی شواهد تجربی مدلهای توانمندسازی مبتنی بر نقاط قوت (مانند PTE) در کشورهای توسعهیافته در برابر مدلهای توسعهای و پسااستعماری در جنوب جهانی. این پژوهشها باید تعیین کنند که کدام مداخلات برای مقابله با کدام نوع از «بلوکهای قدرت مستقیم» (ساختاری یا فردی) مؤثرتر هستند.۲۷
- اخلاقیات و پیامدهای حقوقی فناوری: بررسی دقیقتر معضلات اخلاقی و پیامدهای حقوقی ناشی از گسترش استفاده از هوش مصنوعی و خدمات دیجیتال در مددکاری اجتماعی، بهویژه در رابطه با مقررات فرامرزی و اطمینان از عدم تشدید شکاف دیجیتال برای جمعیتهای آسیبپذیر.۲۰
- ترجمه عدالت اجتماعی به سیاستهای سازمانی: پژوهش در مورد ابزارهای عملی و استراتژیهای سازمانی که به مددکاران این امکان را میدهد تا موانع نئولیبرالی درون محیط کار را برای تحقق عدالت اجتماعی به صورت مؤثرتر به چالش بکشند.۷
منابع مورداستناد
- What is Social Work? – International Federation of Social Workers, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.ifsw.org/what-is-social-work/
- Globalization | Encyclopedia of Social Work, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://oxfordre.com/socialwork/display/10.1093/acrefore/9780199975839.001.0001/acrefore-9780199975839-e-164
- Climate Change and Macro Social Work – Oxford Research Encyclopedias, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://oxfordre.com/socialwork/display/10.1093/acrefore/9780199975839.001.0001/acrefore-9780199975839-e-1417?d=%2F10.1093%2Facrefore%2F9780199975839.001.0001%2Facrefore-9780199975839-e-1417&p=emailAWCwXvsTp1HpQ
- Global Definition of Social Work – International Federation of Social Workers, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.ifsw.org/what-is-social-work/global-definition-of-social-work/
- Full article: The evolution of the IASSW and its impact on social work education: findings from an archival study, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02615479.2025.2531858?src=
- Full article: On the other side of the rabbit proof fence: decolonizing social work education – a framework for change – Taylor & Francis Online, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02615479.2022.2147157
- Full article: Exploring the Practice of Social Justice in Social Work Healthcare, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0312407X.2025.2529897
- Common Purpose? Social Work Students’ Social Justice Related Views in Finland and the island of Ireland – Oxford Academic, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://academic.oup.com/bjsw/article/54/3/1236/7517048
- The Routledge Handbook of International Critical Social Work: New Pers, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.routledge.com/The-Routledge-Handbook-of-International-Critical-Social-Work-New-Perspectives-and-Agendas/AWebb/p/book/9781032078908
- Ethical Challenges in Social Work: Navigating Complex Cases – Indiana Wesleyan University, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.indwes.edu/articles/2024/12/ethical-challenges-in-social-work-navigating-complex-cases
- Statement of Ethical Principles and Professional Integrity. – International Federation of Social Workers, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.ifsw.org/wp-content/uploads/2018/06/13-Ethics-Commission-Consultation-Document-1.pdf
- The Ethical Dilemmas of Social Work | Touro University Worldwide, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.tuw.edu/school-news/ethical-dilemmas-of-social-work/
- Code of Ethics: English – NASW, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.socialworkers.org/About/Ethics/Code-of-Ethics/Code-of-Ethics-English
- Globalization Impact on Clients in Social Work – Agents of Change, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://agentsofchangeprep.com/blog/globalization-impact-on-clients-in-social-work/
- Barriers and enablers to climatic engagement: The ongoing imperative for a critical social work response to the climate crisis – Oxford Academic, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://academic.oup.com/bjsw/advance-article/doi/10.1093/bjsw/bcaf163/8239597
- Sustainable Development | Encyclopedia of Social Work, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://oxfordre.com/socialwork/display/10.1093/acrefore/9780199975839.001.0001/acrefore-9780199975839-e-1051
- The Role of Social Workers in Advancing a New Eco-Social World …, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.ifsw.org/the-role-of-social-workers-in-advancing-a-new-eco-social-world/
- Strengthening the Social Response to the Human Impacts of Environmental Change, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://aaswsw.org/wp-content/uploads/2015/03/Social-Work-and-Global-Environmental-Change-3.24.15.pdf
- Decolonizing Disability in Social Work: A Conversation on Colonialism, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://scholarworks.wmich.edu/jssw/vol51/iss1/2/
- Social Work and Technology: How Innovation Is Changing the Field – VCU’s M.S.W. Program – Virginia Commonwealth University, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://onlinesocialwork.vcu.edu/blog/how-technology-is-transforming-social-work-practice/
- Standards for Technology in Social Work Practice – NASW, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.socialworkers.org/Practice/NASW-Practice-Standards-Guidelines/Standards-for-Technology-in-Social-Work-Practice
- What is Trauma-Informed Care? – UB School of Social Work, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://socialwork.buffalo.edu/social-research/institutes-centers/institute-on-trauma-and-trauma-informed-care/what-is-trauma-informed-care.html
- An overview of Trauma-Informed Approaches (TIA) – CASCADE / Cardiff University, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://cascadewales.org/wp-content/uploads/sites/3/2020/11/Information-sheet-on-TIA_CASCADE-2.pdf
- Empowerment Theory in Social Work – VCU’s M.S.W. Program, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://onlinesocialwork.vcu.edu/blog/empowerment-theory-in-social-work/
- What Is Social Empowerment? Empowerment Definition & Theory | United Way NCA, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://unitedwaynca.org/blog/social-empowerment/
- Cross-national comparisons of social work—a question of initial assumptions and levels of analysis | Request PDF – ResearchGate, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://www.researchgate.net/publication/240520357_Cross-national_comparisons_of_social_work-a_question_of_initial_assumptions_and_levels_of_analysis
- Pathways to Empowerment as a working method for local social …, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10237475/
- Empowerment and Social Work Education and Practice in Africa – Michigan State University, زمان دسترسی: نوامبر ۱۳, ۲۰۲۵، https://pdfproc.lib.msu.edu/?file=/DMC/African%20Journals/pdfs/social%20development/vol9no2/jsda009002011.pdf
