فهرست عناوین این مطلب
- تابآوری اجتماعی: چارچوبها، مؤلفهها و الزامات
- مقدمه: تقاطع تابآوری و اجتماع
- مبانی نظری تابآوری اجتماعی: از پایداری تا دگرگونسازی
- مؤلفهها و سازوکارهای درونی تابآوری اجتماعی
- ارزیابی و چالشهای اندازهگیری تابآوری
- نقد مفهومی و پروبلماتیکسازی تابآوری اجتماعی
- استراتژیهای تقویت تابآوری و الزامات سیاستگذاری بینالمللی
- نتیجهگیری: تابآوری اجتماعی به مثابه یک پروژه جمعی
تابآوری اجتماعی: چارچوبها، مؤلفهها و الزامات
تابآوری اجتماعی: تحلیل چندبُعدی چارچوبهای نظری، مؤلفههای ساختاری، و الزامات سیاستگذاری بینالمللی در مواجهه با شوکها و تنشهای مزمن
کاری از وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان | Iranian Social Workers
مقدمه: تقاطع تابآوری و اجتماع
تعریف چندوجهی تابآوری اجتماعی و تمایزات بنیادین
تابآوری اجتماعی (Social Resilience) در ادبیات آکادمیک بینالمللی به عنوان یک ظرفیت سیستمی و بینافردی تعریف میشود.
تعریف هستهای آن شامل توانایی برای پرورش، درگیری، و حفظ روابط مثبت، و همچنین تحمل و بازیابی از استرسورهای زندگی و انزوای اجتماعی است.۱ با این حال، آنچه تابآوری اجتماعی را از مفاهیم مشابه متمایز میکند، «امضای منحصر به فرد» آن است:
این فرآیند صرفاً به بقا محدود نمیشود، بلکه شامل تبدیل سختیها به رشد شخصی، رابطهای و جمعی از طریق تقویت تعاملات اجتماعی موجود و توسعه روابط جدید با اقدامات جمعی خلاقانه است.۱
این مفهوم، تفاوتهای بنیادینی با تابآوری فردی یا روانشناختی (Psychological Resilience) دارد.۲ تابآوری فردی بر انعطافپذیری ذهنی، عاطفی و رفتاری در سطح شخص برای سازگاری موفقیتآمیز با تجربیات دشوار تمرکز دارد.۲
در مقابل، تابآوری اجتماعی بر منابع و ظرفیتهای مشترک و جمعی تأکید میکند. برای اینکه یک فرد تابآوری اجتماعی داشته باشد، نیازمند ظرفیتها و انگیزههایی درونی است؛ از جمله توانایی درک دقیق و همدلانه دیگران و حمایت از این درکها به نحوی که پیوند و فعالیت هماهنگ را ترویج دهد.۱ همچنین، احساس تعلق به افراد و مجموعهها و پذیرفته شدن در روابط و گروههای با ارزش مثبت، برای رفاه ضروری است.۱
تأکید تابآوری اجتماعی بر «رشد» و «تحول» جمعی ۱، آن را فراتر از یک مکانیسم انفعالی برای تحمل یا بازگشت به حالت اولیه قرار میدهد.
اگر تابآوری صرفاً به معنای بازیابی باشد، سیستم به همان حالت آسیبپذیر پیشین بازمیگردد. اما هدفمند بودن این فرآیند برای دستیابی به «رشد» و «تقویت تعاملات» ۱، ضرورت بالقوه برای اصلاح ساختارهای معیوب اجتماعی و ظرفیتهای دگرگونسازی را مطرح میسازد.
ضرورت بررسی در عصر شوکها و تنشهای مزمن
سیاره زمین و جوامع بشری در مواجهه با چالشهای پیچیده و متعددی قرار دارند که از نظر شدت، دفعات و ارتباط متقابل رو به افزایش است.۳ کلانروندهای جهانی، مانند شهرنشینی فزاینده، تغییرات اقلیمی، و بحرانهای اقتصادی، آسیبپذیری سیستمهای اجتماعی را افزایش دادهاند.۴
بحرانهای خشونتآمیز و درگیریها، از جمله آوارگیهای اجباری که به بزرگترین بحران ثبت شده در تاریخ تبدیل شده است، نه تنها بر فقرای شدید در مناطق شکننده، بلکه بر کشورهای با درآمد متوسط نیز تأثیر میگذارد.۶
این درگیریها زیانهای اقتصادی مستقیمی بالغ بر تریلیونها دلار به همراه دارند و تابآوری اجتماعی را تضعیف میکنند.۶
مفهوم تابآوری شهری (Urban Resilience) این ضرورت را به روشنی نشان میدهد: شهرها به ندرت تنها یک چالش را تجربه میکنند، بلکه ترکیبی از شوکهای حاد (Acute Shocks) و تنشهای مزمن (Chronic Stresses) را تحمل مینمایند.۴
شوکهای حاد (مانند زلزله یا حملات تروریستی) توسط تنشهای مزمن، مانند بیکاری بالا، شبکههای ایمنی اجتماعی محدود، نابرابریهای سیستمی، یا سیستمهای حملونقل عمومی ضعیف، تشدید میشوند.۴
این همپوشانی میان شوک و تنش، نیاز مبرمی به مدلهای حکمرانی جامع و پاسخگو ایجاد میکند که بتوانند ریسک را کاهش داده و آمادگی را بهبود بخشند.۴
مبانی نظری تابآوری اجتماعی: از پایداری تا دگرگونسازی
سیر تکوین مفهوم و ریشههای سیستمی
مفهوم تابآوری در طول زمان تکامل یافته است. تکامل آن به صورت گامبهگام از تأکید اولیه بر حفظ عمومی کارکردهای سیستمهای اکولوژیکی در برابر تغییر، به سمت سامانههای اجتماعی-بومشناختی درهمتنیده (Coupled Social-Ecological Systems یا SES) پیش رفته است.۸
این تکامل بر پیوند ضروری میان جوامع انسانی و زیستکره (Biosphere) تأکید میکند، به طوری که اگر پایداری به طور جدی مد نظر قرار گیرد، این اتصال حیاتی است.۹
دیدگاههای مدرن تابآوری اغلب در چارچوبهای سیستمی تو در تو (Nested Subsystems) مورد بررسی قرار میگیرند. بر اساس کارهای پیشگامانه محققانی چون برونفن برنر، یک چشمانداز تابآوری شامل شش زیرسیستم تو در تو است:
سیستم بیوپسیکولوژیک، خردسیستم، مزوسیستم، برونسیستم، کلانسیستم، و کرونوسیستم.۱۰ این چارچوب نشان میدهد که تحلیل تابآوری اجتماعی باید در چندین مقیاس، از سطح فردی تا کلانترین ساختارهای اجتماعی، انجام شود.
سهگانه بنیادین: پایداری، تطبیق و دگرگونسازی
در تحلیل سیستمهای اجتماعی-بومشناختی، تابآوری به عنوان یک سهگانه پویا تعریف میشود که شامل پایداری (Resilience/Persistence)، ظرفیت تطبیقی (Adaptive Capacity)، و ظرفیت دگرگونسازی (Transformability) است.۹
- پایداری (Persistence): این جنبه به توانایی سیستم برای جذب شوکها و برگشتن به حالت اولیه یا حفظ کارکردهای اصلی خود اشاره دارد.
- ظرفیت تطبیقی (Adaptive Capacity): این توانایی سیستم برای تنظیم خود جهت مقابله با تغییرات است.۱۱ ظرفیت تطبیقی بر توانایی بهبود و تعدیل پارامترها و فرآیندهای موجود در درون ساختار فعلی متمرکز است تا شوکهای آینده بهتر مدیریت شوند.۹
- ظرفیت دگرگونسازی (Transformability): این بُعد، حیاتیترین جنبه در مواجهه با تنشهای مزمن و چالشهای تغییر اقلیمی است. دگرگونسازی ظرفیتی است که به سیستم اجازه میدهد یک ساختار کاملاً جدید ایجاد کند، به ویژه زمانی که ساختارهای اکولوژیکی، اقتصادی، یا اجتماعی موجود دیگر قابلحفظ نبوده و شرایط را غیرقابل دفاع میسازند.۱۲
این سهگانه، اندیشه سیاستگذاری را از جستجوی حالتهای بهینه (پارادایم MSY) به سمت تحلیل تابآوری، مدیریت تطبیقی منابع، و حکمرانی تطبیقی سوق داده است.۱۲
تمایز بین ظرفیت تطبیقی و دگرگونسازی، خط تمایز حیاتی بین سیاستهای واکنشی و استراتژیک را در مدیریت ریسک اجتماعی ترسیم میکند. اگر هدف سیاستگذاری، صرفاً «تطبیق» با یک ریسک مزمن مانند سیلابهای مکرر باشد (مثلاً ساخت سدهای موقت بیشتر)، این راهحل در درازمدت ناپایدار خواهد بود.
در مقابل، دگرگونسازی ۱۲ مستلزم یک تغییر بنیادین است، مانند بازنگری کامل در سیستمهای زیرساختی و حکمرانی ریسک.
تابآوری اجتماعی به این معنا، مستلزم پذیرش این نکته است که برای غلبه بر تنشهای مزمن، باید برخی از سیستمهای نامناسب را عمداً تغییر داد تا ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فناوری جدیدی ایجاد شوند که پایداری بلندمدت را تضمین کنند.۱۳
مقایسه مفاهیم تابآوری، ظرفیت تطبیقی و دگرگونسازی
| مفهوم | ویژگی محوری | هدف در سیستمهای اجتماعی | پیامد سیاستی |
| پایداری (Resilience/Persistence) | حفظ کارکرد و بازگشت به حالت اولیه. | جذب شوکها بدون تغییر ماهیت سیستم. | مدیریت بحران کوتاهمدت و واکنش اضطراری. |
| ظرفیت تطبیقی (Adaptive Capacity) | تنظیم و تعدیل پارامترها و فرآیندهای موجود. | بهبود سیستم برای مدیریت بهتر تغییرات آینده. | اصلاحات تدریجی، برنامهریزی تطبیقی منابع. |
| ظرفیت دگرگونسازی (Transformability) | ایجاد یک سیستم اساساً جدید. | زمانی که ساختار موجود قابلحفظ نیست، خلق مسیری نوین. | تغییرات بنیادین در حکمرانی، رفع نابرابریهای ساختاری. |
| منابع: ۹ |
مؤلفهها و سازوکارهای درونی تابآوری اجتماعی
تابآوری اجتماعی نه یک صفت ذاتی، بلکه مجموعهای از منابع و مکانیسمهای قابل کشت و توسعه است که در سطح جامعه، نهادها و افراد عمل میکنند.۲
نقش محوری سرمایه اجتماعی و اعتماد
سرمایه اجتماعی یکی از مؤلفههای حیاتی تابآوری جامعهای محسوب میشود.۱۴ این مفهوم گسترده شامل ابعاد متعددی نظیر اعتماد، شبکههای اجتماعی، انسجام، و هنجارهای اجتماعی است.۱۵
تحقیقات نشان میدهد که سرمایه اجتماعی به طور قابل توجهی به تابآوری جامعه در برابر بلایا کمک میکند، به ویژه در مراحل آمادگی، پاسخگویی و بازیابی؛ اگرچه شواهد کمتری از نقش مستقیم آن در فاز کاهش اثرات وجود دارد.۱۵
اعتماد و حکمرانی: سرمایه اجتماعی میتواند ظرفیت حکمرانی مؤثر را تسهیل کند، به ویژه از طریق تقویت روابط عمودی بین شهروندان و سازمانها و مقامات بالاتر.۱۵
همچنین، اعتماد عمومی، همراه با هنجارهای اجتماعی، به عنوان قویترین پیشبینیکننده برای تابآوری جامعهای بالاتر شناخته شده است ($\beta = 0.59$).16 این ضریب نشان میدهد که اعتماد، حتی بیش از آمادگی فردی یا هنجارهای اجتماعی، توانایی جامعه برای جذب و بازیابی مثبت از بحران را تعیین میکند.۱۶
علاوه بر این، هنجارهای مدنی و مسئولیت اخلاقی، تمایل رفتاری افراد را برای مشارکت در فعالیتهای جمعی و اقدامات اضطراری در زمان بحران تعیین میکند و بدین ترتیب به تابآوری کمک مینماید.۱۵
عوامل کلیدی در سطح ساختار اجتماعی
چارچوبهای بینالمللی ارزیابی تابآوری جامعهای، مانند آنچه توسط شورای ملی تحقیقات (NRC) و مؤسسه ملی استاندارد و فناوری (NIST) مطرح شده است، عوامل اجتماعی را به عنوان یک بعد حیاتی برای سنجش تابآوری شناسایی میکنند.۱۴
این عوامل توانایی کلی جامعه برای بازیابی را تقویت یا محدود میسازند.
مؤلفههای اصلی این بعد اجتماعی عبارتند از: سرمایه اجتماعی، سطح آموزش، زبان، کیفیت حکمرانی، ساختارهای مالی، فرهنگ و نیروی کار ماهر.۱۴ علاوه بر این، بُعد «ساختار اجتماعی» بر ویژگیهای جمعیتشناختی نیز تأکید دارد.۱۷
ویژگیهایی نظیر جنسیت، قومیت، تحصیلات، و درآمد موقعیت حیاتی در درک ساختار اجتماعی دارند و توانایی جامعه برای برنامهریزی و پاسخ به بحرانها را بر اساس نیازها و فرصتها تعیین میکنند.۱۷
جدول تحلیلی: مؤلفههای ساختاری تابآوری جامعهای (بر اساس چارچوبهای بینالمللی)
| بعد حیاتی | تعریف مختصر | مؤلفههای کلیدی (مثالها) | منابع |
| جمعیتهای آسیبپذیر | عواملی که نیازهای ویژه افراد و گروهها را در بر میگیرند. | وضعیت اقلیت، مسائل بهداشتی، تحرک، وضعیت اقتصادی-اجتماعی. | ۱۴ |
| زیرساخت حیاتی/محیطی | توانایی زیرساختهای کلیدی برای بازیابی از رویدادها. | آب و فاضلاب، حمل و نقل، برق، ارتباطات، زیرساخت طبیعی. | ۱۴ |
| عوامل اجتماعی | عواملی که توانایی جامعه برای بازیابی و تطبیق را تقویت یا محدود میکنند. | سرمایه اجتماعی، آموزش، زبان، حکمرانی، ساختارهای مالی، فرهنگ، نیروی کار. | ۱۴ |
| زیرساخت ساختهشده | توانایی زیرساختهای فیزیکی برای مقاومت در برابر بلایا. | بیمارستانها، مدارس، جادهها، خانهها و کسبوکارها. | ۱۴ |
اهمیت اقدام جمعی و همبستگی
از آنجا که چالشهای پیچیده نیازمند راهحلهایی هستند که از تلاشهای فردی فراتر میروند، اقدام جمعی (Collective Action) سنگ بنای ایجاد یک آینده مقاوم است.۱۸ همکاریهای متقابل و مشارکتهای فرابخشی (Cross-Sector Partnerships) کارایی و مقیاسپذیری مداخلات را افزایش میدهند و بر اساس اعتماد، دانش مشترک، و درک متقابل رشد میکنند.۱۸
«همآفرینی معتبر» (Authentic Co-creation) یک الزام اساسی است. این فرآیند مستلزم مشارکت فعال افرادی است که تجربه زیسته از تروما و سختی دارند. این مشارکت باید دسترسیپذیر، عادلانه و معنادار باشد، نه صرفاً نمادین، تا حس مالکیت بر راهحلهای پیشنهادی تقویت شود.۱۸ این تلاشهای مشترک، تعهد و شمول را در میان همه ذینفعان افزایش داده و احتمال موفقیت و پایداری ابتکارات تغییر را بالا میبرند.۱
تأمین زیرساخت در غیاب سرمایه اجتماعی قوی
تحقیقات نشان میدهند که افراد میتوانند حتی در جوامعی که سرمایه اجتماعی ضعیف یا حتی منفی دارند، تابآور باشند.۲۰ این مشاهده نشان میدهد که اگرچه سرمایه اجتماعی یک پیشبینیکننده قوی در سطح جامعه است ۱۶، اما در محیطهای آسیبپذیر، وابستگی به کارایی حکمرانی رسمی و زیرساختهای نهادی اهمیت مضاعف مییابد.
در مناطقی که پیوندهای اجتماعی ضعیف هستند یا نابرابریهای ساختاری بالا، زیرساختهای اجتماعی رسمی (مانند ساختارهای مالی قوی، سیستمهای آموزشی و بهداشتی با دسترسی عمومی و شبکههای ایمنی اجتماعی) ۱۴ باید جایگزین یا تکمیلکننده پیوندهای اجتماعی غیررسمی شوند.
در واقع، کیفیت و دسترسی عمومی به خدمات بهداشتی و اجتماعی نقش حیاتی در حمایت از تابآوری در هنگام بلایا ایفا میکند و اگر جامعه به نهادهای محلی خود اعتماد داشته باشد، توصیههای راهنمایی آنها در زمان بحران تأثیرگذارتر خواهد بود.۲۱
ارزیابی و چالشهای اندازهگیری تابآوری
چارچوبهای سنجش جامعهای
ارزیابی تابآوری اجتماعی در مقیاس جامعهای نیازمند یک مبنای علمی و ابزارهای کمی است.۲۲
مؤسساتی مانند NIST در تلاش برای توسعه روشهایی هستند که بتوانند تابآوری را به صورت کمی در طول زمان ارزیابی کنند.۲۲
هدف، توسعه پایگاهی از شاخصهای معتبر است که ابعاد مهم سیستمهای فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی را در نظر بگیرند.
چارچوب NRC (۲۰۱۲)، چهار بعد حیاتی برای یک سیستم سازگار از شاخصهای تابآوری جامعهای را مشخص میکند ۱۴:
- جمعیتهای آسیبپذیر: عواملی مانند وضعیت اقلیت، مسائل بهداشتی، تحرک، و وضعیت اقتصادی-اجتماعی.
- زیرساخت حیاتی و محیطی: توانایی بازیابی زیرساختهای کلیدی (مانند آب و فاضلاب، حمل و نقل، برق، ارتباطات).
- عوامل اجتماعی: سرمایه اجتماعی، آموزش، فرهنگ، حکمرانی، ساختارهای مالی و نیروی کار.
- زیرساخت ساختهشده: توانایی بیمارستانها، مدارس، و جادهها برای مقاومت در برابر بلایا.۱۴
با وجود این چارچوبها، ایالات متحده هنوز فاقد یک مبنای سازگار برای اندازهگیری تابآوری است که همه این ابعاد را در بر بگیرد.۱۴
مسائل هنجاری در شاخصهای تابآوری
تصمیمگیری در مورد چگونگی استفاده، انتخاب و تجمیع شاخصها برای ارزیابی تابآوری یک جامعه، حامل وزن هنجاری است.۲۳ یعنی هر چارچوب اندازهگیری، در واقع یک لنز ارزشی است که برخی عوامل را بر دیگری ترجیح میدهد.
در غیاب یک مبنای سازگار برای سنجش ۱۴، خطر عمده این است که شاخصها ممکن است به جای تمرکز بر ریشههای آسیبپذیری (مانند نابرابریهای ساختاری و وضعیت اقتصادی-اجتماعی ۱۴)، صرفاً بر معیارهای بازیابی آسانتر، مانند سرعت بازسازی زیرساختهای فیزیکی، تمرکز کنند.
این امر مستلزم آن است که در طراحی و کاربرد شاخصها، شفافیت و مسئولیتپذیری بیشتری نسبت به جوامعی که تابآوری آنها اندازهگیری میشود، در پیش گرفته شود تا مداخلات سیاستی حاصله واقعاً منجر به بهبود شوند.۲۳
اگر چارچوب ارزیابی نتواند نیازهای خاص و متفاوت جمعیتهای آسیبپذیر (مانند تحرک یا وضعیت اقتصادی-اجتماعی آنها) را به درستی منعکس کند، در عمل، سیاستهای حاصله ممکن است نابرابریهای موجود را تشدید کنند، که در تضاد با هدف تابآوری اجتماعی است که بر شمول و عدم جا ماندن کسی در مسیر توسعه پایدار تأکید دارد.۲۴
نقد مفهومی و پروبلماتیکسازی تابآوری اجتماعی
چالشهای معنایی و ابهام عملیاتی
یک نقد دیرینه در ادبیات آکادمیک این است که تعریف تابآوری به قدری گسترده شده است که ریسک بیمعنا شدن آن به عنوان «یک مفهوم چتری برای مجموعهای از ویژگیهای مطلوب سیستم» وجود دارد.۲۵
این ابهام نظری به چالشهای عملیاتیسازی منتقل شده است. اگرچه اجماع گستردهای در مورد اهمیت تابآوری جامعه وجود دارد، اما در مورد فرآیند دقیق «ساخت تابآوری» و شناسایی «اهرمهای» قابل تغییر که به جوامع امکان بهبود سریعتر را میدهند، وضوح کمتری وجود دارد.۲۶
فقدان این وضوح عملیاتی، اجرای مؤثر سیاستها را دشوار میسازد.۲۶
نقد ساختاری: فردیسازی مشکل سیستمی
جدیترین نقد علیه مفهوم تابآوری، ظهور پارادایم «تابآوری به مثابه درمان» است.۲۷ افزایش شدید پژوهشهای مربوط به تابآوری در دهههای اخیر، که همزمان با افزایش تنشها و بحرانهای جهانی (مانند پاندمیها، بلایای طبیعی، خشونت پلیسی و درگیریهای داخلی) رخ داده است ۲۷، نشاندهنده تلاش آکادمیک برای پاسخ به آشوب است.
با این حال، منتقدان استدلال میکنند که تابآوری اغلب به عنوان یک انتظار بر دوش جمعیتهایی نهاده میشود که به طور تاریخی و معاصر مورد تبعیض و ستم ساختاری بودهاند.
این وضعیت نشاندهنده یک عدم تطابق اساسی بین مداخله و مشکل است؛ یعنی ارائه یک راهحل در سطح فردی برای یک مسمومیت ساختاری.۲۷ این رویکرد، خطر تبدیل تابآوری به ابزاری نهادی برای سلب مسئولیت از نهادها را در پی دارد.
اگر دولتها یا نهادهای اقتصادی، بار «تابآوری» را صرفاً بر دوش «شهروندان» یا «جوامع» بگذارند، به آنها اجازه داده میشود تا از اصلاحات سخت ساختاری (مانند رفع نابرابریهای سیستمی، محدودیت شبکههای ایمنی اجتماعی یا مسائل زیرساختی) طفره روند.۴
تابآوری اجتماعی باید با تعهد صریح به مقابله با آسیبپذیریهای ساختاری و حکمرانی پاسخگو همراه باشد.۲۸
مطالعات نظریه اخلاقی و فمینیستی تأکید دارند که دانش ما از آسیبپذیریها «نظریهمحور» است و هرگونه برخورد کافی با نابرابریها باید از یک چشمانداز اخلاقی خاص، با تمرکز بر واقعیت تفاوت و عدم برابری، انجام شود.۳۰
در واکنش به این نقدها، چارچوبهایی مانند سلامت رهاییبخش (Liberation Health Frameworks) بر التیام از خشونت ساختاری تأکید میکنند، نه صرفاً تطبیق با آن.۲۷ این دیدگاهها، تابآوری اجتماعی را مستلزم کاهش ریسک و آسیبپذیری قبل از وقوع رویداد (Pre-event Prevention) میدانند.۲۶
استراتژیهای تقویت تابآوری و الزامات سیاستگذاری بینالمللی
حکمرانی ریسک و شمول اجتماعی
نهادهای بینالمللی بر اهمیت حکمرانی قوی و سرمایهگذاری در سرمایه انسانی برای تقویت تابآوری اجتماعی تأکید دارند.
کمیسیون توسعه اجتماعی سازمان ملل متحد بر اهمیت حکمرانی، آمادگی و سرمایهگذاری در سرمایه انسانی تأکید میکند تا افراد و جوامع بتوانند از بحرانها پیشگیری، جذب، تطبیق و به طور مثبت بازیابی کنند.۳
سازمانهایی مانند یونسکو، تقویت حکمرانی ریسک را از طریق چارچوب سندای (Sendai Framework) دنبال میکنند. برای حکمرانی ریسک کارآمد، مشارکت تمام ذینفعان مرتبط از جمله جوانان، زنان و گروههای بومی، ضروری است.۳۱
این شمول تضمین میکند که سیاستها به طور فعال به نیازهای این گروهها میپردازند و هیچ کس در مسیر توسعه پایدار جا نمیماند.۲۴ همچنین، مدیریت مالی مؤثر ریسک بلایا یک چالش کلیدی است که نیازمند توصیههای سطح بالا از سوی سازمانهایی مانند OECD برای مقابله با پیامدهای مالی بلایا بر افراد، مشاغل و دولتهای محلی است.۳۲
تقویت تابآوری شهری و گذار به همآفرینی
تابآوری شهری به عنوان ظرفیت کل سیستمهای شهری (شامل افراد، جوامع، مؤسسات، کسبوکارها و سیستمها) برای بقا، تطبیق و رشد در برابر شوکهای حاد و تنشهای مزمن تعریف میشود.۴
مدلهای سنتی حکمرانی واکنشی و جزیرهای نمیتوانند انعطافپذیری لازم برای مواجهه با چالشهای قرن ۲۱ را فراهم کنند.۴
شهرها در سراسر جهان از استراتژیهای محلیسازی شده برای تقویت تابآوری استفاده کردهاند. برای مثال، بوینس آیرس، آرژانتین، از فرآیندهای مشارکتی برای توانمندسازی سکونتگاههای غیررسمی استفاده میکند؛ نایروبی، کنیا، به ارزیابی ظرفیتها و نیازهای آسیبپذیرترین ساکنان شهری میپردازد؛ و بن، آلمان، شهروندان و مشاغل را در تدوین برنامه اقدام اقلیمی دخیل کرده است.۳۳
چارچوبهای پیشرفته تابآوری شهری، شهرهای پیچیده را به عنوان سیستمهای اجتماعی-اکولوژیکی-فناوری (SETS) در نظر میگیرند و بر پارادایم فرآیند محور مبتنی بر یادگیری، خلاقیت، و توانایی حرکت در جهت ایجاد آشوب (Chaos Generativity) برای دستیابی به تغییر ساختاری تأکید میکنند.۱۳
این امر مستلزم گذار از «دولتمداری» (Government) به «حکمرانی مشارکتی» (Governance)، و از «کنترل» به «همآفرینی» است تا تابآوری به عنوان یک پروژه مستمر آژانس جمعی و پیکربندی مجدد سیستمی در نظر گرفته شود.۱۳
استراتژیهای عملی و عدالت اقلیمی
تقویت تابآوری جامعهای مستلزم مجموعهای از اقدامات عملی و پیشگیرانه است:
- تقویت اتصال اجتماعی: ایجاد پیوندهای اجتماعی قوی، اعتماد عمومی و حس مشارکت، افراد را توانمند میسازد تا به یکدیگر کمک کرده و پیامدهای منفی را کاهش دهند.۲۱
- بهبود زیرساختهای سلامت: سیستمهای بهداشت و درمان باید به صورت پیشگیرانه عمل کنند تا عواقب منفی سختیها را کاهش دهند.۲۱ دسترسی قوی به خدمات بهداشتی و اجتماعی در زمان بلایا حیاتی است.۲۱
- تمرکز بر شمول و آسیبپذیران: برنامههای تابآوری باید افراد در معرض خطر و برنامههایی که به آنها خدمات میدهند را درگیر کنند.۲۱ تمرکز بر آسیبپذیرترین و حاشیهایترین گروهها، تضمین میکند که هیچ کس در مسیر توسعه پایدار جا نمیماند.۲۴
تحقیقات در زمینه عدالت اقلیمی نشان میدهد که جوامعی که بیشترین آسیب را از تغییرات اقلیمی میبینند، اغلب همانهایی هستند که از نظر تاریخی با بار مشکلات زیستمحیطی (مانند کیفیت پایین هوا و آب) دست و پنجه نرم کردهاند.۵ هدف توسعه پایدار، تدوین رویکردهایی است که به این جوامع کمک کند تا تابآورتر شوند و سلامت عمومی آنها از تأثیرات تغییرات اقلیمی حفظ گردد.۵
سرمایهگذاری در تابآوری اجتماعی یک اقدام صرفاً دفاعی تلقی نمیشود، بلکه یک محرک قوی برای توسعه و رشد اقتصادی است. تخمینهای سازمان ملل نشان میدهد که سرمایهگذاری سالانه ۶ میلیارد دلاری در مدیریت ریسک بلایای مناسب در سطح جهانی، میتواند ۳۶۰ میلیارد دلار سود کلی (بازده ۱ به ۶۰) ایجاد کند.۲۴
این بازدهی بالا نشان میدهد که تقویت تابآوری (که قویاً وابسته به تقویت سیستمهای اجتماعی، حکمرانی و زیرساخت است ۳) یک اقدام با توجیه اقتصادی قوی برای تضمین رشد فراگیر و پایدار است.۳۴
نتیجهگیری: تابآوری اجتماعی به مثابه یک پروژه جمعی
تابآوری اجتماعی، در هسته خود، ظرفیتی برای تحول و رشد جمعی است که فراتر از صرفاً بازگشت به حالت اولیه (پایداری) عمل میکند.۱
این مفهوم به جوامع امکان میدهد تا سختیها را به فرصتهایی برای تقویت روابط، ایجاد شبکههای جدید، و بازآفرینی ساختارهای خود تبدیل کنند.۱
تحلیل آکادمیک نشان میدهد که مکانیسمهای تقویت تابآوری اجتماعی عمیقاً در زیرساختهای غیرفیزیکی جامعه ریشه دارند:
- نقش محوری اعتماد: سرمایه اجتماعی و به ویژه اعتماد، قویترین پیشبینیکننده تابآوری جامعهای است ۱۶، زیرا توانایی اقدام جمعی و پذیرش توصیههای حکمرانی را تسهیل میکند.۱۵
- جامعیت ساختاری: تابآوری باید با استفاده از مدلهای ارزیابی چندبعدی سنجیده شود که نه تنها زیرساختهای فیزیکی، بلکه عوامل اجتماعی حیاتی مانند آموزش، حکمرانی، ساختارهای مالی و نیازهای جمعیتهای آسیبپذیر را نیز لحاظ کنند.۱۴
با این حال، نقد ساختاری برجستهای وجود دارد که هشدار میدهد تابآوری ممکن است به ابزاری برای سلب مسئولیت نهادی تبدیل شود؛ یعنی به جای مقابله با «مسمومیت ساختاری» (مانند نابرابریهای سیستمی)، بار «تطبیق» بر دوش افراد گذاشته شود.۲۷
برای تضمین اینکه تابآوری اجتماعی به یک پروژه عادلانه تبدیل شود، سیاستگذاریهای آینده باید الزامات زیر را برآورده سازند:
- تمرکز بر اهرمهای ملموس: تحقیقات آتی باید بر شناسایی «اهرمهای» خاص و ملموسی که به جامعه اجازه میدهند سریعتر بهبود یابند، تمرکز کنند تا ابهام مفهومی برطرف شده و دستورالعملهای سیاستی دقیقتری ارائه شود.۲۶
- مقابله با نابرابری سیستمی: سیاستگذاریها باید به طور فعالانه نقش نابرابریهای ساختاری و آسیبپذیریهای جمعیتهای حاشیهای را در تشدید آثار شوکها بررسی کرده و سرمایهگذاری را برای کاهش ریسک قبل از وقوع بحران متمرکز سازند.۲۴
- حکمرانی مشارکتی تحولآفرین: گذار از «دولتمداری» به «حکمرانی مشارکتی» و از «کنترل» به «همآفرینی» باید در اولویت قرار گیرد.۱۳ این امر مستلزم تضمین مشارکت معنادار افراد با تجربه زیسته از تروما و سختی است تا تابآوری اجتماعی به عنوان یک پروژه مستمر آژانس جمعی در نظر گرفته شود.۱۸
منابع مورداستناد
- Social Resilience – School of Arts & Sciences, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.sas.rochester.edu/psy/people/faculty/reis_harry/assets/pdf/CacioppoReisZautra_2011.pdf
- Resilience – American Psychological Association, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.apa.org/topics/resilience
- Policies to Bolster Social Resilience in Context of More Frequent, Complex Crises among Topics Discussed, as Commission for Social Development Continues Session | Meetings Coverage and Press Releases, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://press.un.org/en/2025/soc4921.doc.htm
- What is Urban Resilience? | Resilient Cities Network, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://resilientcitiesnetwork.org/what-is-urban-resilience/
- Research on Community Resilience to Climate Change | US EPA, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.epa.gov/climate-research/research-community-resilience-climate-change
- Social Cohesion and Resilience – World Bank, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.worldbank.org/en/topic/social-cohesion-and-resilience
- Resilience Planning with Cities, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://resilientcitiesnetwork.org/resilience-planning-with-cities/
- زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://pdfs.semanticscholar.org/5e4c/30fe159ab64a9acddda70a76709d19a28a4b.pdf
- Resilience | Oxford Research Encyclopedia of Environmental Science, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://oxfordre.com/environmentalscience/display/10.1093/acrefore/9780199389414.001.0001/acrefore-9780199389414-e-8?d=%2F10.1093%2Facrefore%2F9780199389414.001.0001%2Facrefore-9780199389414-e-8&p=emailAWQ.SkyQPAv.M
- Full article: Development and Validation of the Social Ecological Resilience Scale (SERS) from a Systems Perspective for Hong Kong Families – Taylor & Francis Online, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07317107.2023.2268067
- Resilience, vulnerability, adaptive capacity, and social capital – NOAA, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.st.nmfs.noaa.gov/Assets/econ-human/social/documents/Resilience,%20vulnerability,%20adaptive%20capacity,%20and%20social%20capital_Colburn.pdf
- Resilience, adaptability and transformability in social-ecological systems, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://asu.elsevierpure.com/en/publications/resilience-adaptability-and-transformability-in-social-ecological
- A Ladder of Urban Resilience: An Evolutionary Framework for Transformative Governance of Communities Facing Chronic Crises – MDPI, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.mdpi.com/2071-1050/17/13/6010
- Introduction – Developing a Framework for Measuring Community …, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK285736/
- How does social capital facilitate community disaster resilience? A systematic review, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.frontiersin.org/journals/environmental-science/articles/10.3389/fenvs.2024.1496813/full
- Understanding Societal Resilience—Cross-Sectional Study in Eight Countries – Frontiers, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.frontiersin.org/journals/public-health/articles/10.3389/fpubh.2022.883281/full
- Analysis of the state of social resilience among different socio-demographic groups during the COVID- 19 pandemic – PubMed Central, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9766012/
- Build partnerships and community resilience | CTIPP, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.ctipp.org/community-resilience
- Collective action is key for building climate resilience – The World Economic Forum, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.weforum.org/stories/2025/01/collective-action-is-key-to-climate-resilience/
- Social Capital and Resilience: A Review of Concepts and Selected Literature Relevant to Aboriginal Youth Resilience Research – NIH, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2956751/
- What is community resilience and why does it matter? | UrbanFootprint, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://urbanfootprint.com/community-resilience-meaning/
- Community Resilience Assessment Methodology | NIST, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.nist.gov/community-resilience-assessment-methodology
- Measuring social resilience – TU Delft Repository, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://repository.tudelft.nl/record/uuid:e79b1ea0-60c6-4ac4-8829-ff745430195a
- UN Common Guidance on Helping Build Resilient Societies – United Nations Sustainable Development Group, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://unsdg.un.org/sites/default/files/2021-09/UN-Resilience-Guidance-Final-Sept.pdf
- Full article: Is resilience a favourable concept in terrorism research? The multifaceted discourses of resilience in the academic literature, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17539153.2020.1733788
- Building Community Resilience to Disasters: A Way Forward to Enhance National Health Security – PMC – NIH, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4945213/
- Resilience is an Adverse Event: A Critical Discussion of Resilience …, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10919062/
- Publication: Inclusive States : Social Policy and Structural Inequalities – World Bank Open Knowledge Repository, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/55f7a4e7-a2e8-5580-8991-2178c34b8753
- Executive Summary UN Common Guidance on Helping Build Resilient Societies, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://unsdg.un.org/download/4522/71673
- Full article: A social theory of resilience: The governance of vulnerability in crisis-era neoliberalism – Taylor & Francis Online, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23254823.2021.1997616
- Risk governance and social resilience – UNESCO, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.unesco.org/en/disaster-risk-reduction/risk-governance
- OECD recommendation on building financial resilience to disaster risks – PreventionWeb, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www.preventionweb.net/publication/oecd-recommendation-building-financial-resilience-disaster-risks
- 5 Cities Leading the Way in Resilience, Sustainability and Inclusivity, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://unu.edu/ehs/series/5-cities-leading-way-resilience-sustainability-and-inclusivity
- Resilience for Sustainable, Inclusive Growth – World Economic Forum: Publications, زمان دسترسی: نوامبر ۱۴, ۲۰۲۵، https://www3.weforum.org/docs/
- WEF_Resilience+for_Sustainable_Inclusive_Growth_2022.pdf
