چهارمین کتاب پایگاه
دانلود کنید

اگر اين نخستين بازديد شماست نام نويسی کنيد ، چرا نام نويسی ؟

استفاده از فايل های پيوست به صورت نامحدود
بحث و گفتگو در رابطه با موضوعات بانک اطلاعات
دسترسی به بخش های ويژه مخصوص کاربران سايت
شرکت در نظرسنجی مقالات برتر بانک اطلاعات

امتیاز موضوع:
  • 0 رأی - میانگین امتیازات: 0
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
مدرنیته جهانی، طلاق ایرانی
#1
در طی نیم قرن گذشته ما شاهد روند رشد و افزایش طلاق از یک سو و کاهش قبح جدایی دو همسر در بین افکار عمومی جهانی از سوی دیگر هستیم. در طی سال های اخیر اکثر کشورهای جهان در جهت آسان تر کردن روند طلاق اقدام کرده اند.

در طی نیم قرن گذشته ما شاهد روند رشد و افزایش طلاق از یک سو و کاهش قبح جدایی دو همسر در بین افکار عمومی جهانی از سوی دیگر هستیم. در طی سال های اخیر اکثر کشورهای جهان در جهت آسان تر کردن روند طلاق اقدام کرده اند.

هر چند که در ابتدای ایجاد قوانینی سهل گیرانه نسبت به طلاق ، این پدیده در دهه های ۶۰ و ۷۰ میلادی در کشورهای اروپایی، به سرعت افزایش یافت اما در دهه های اخیر، میزان آن تا اندازه ای تثبیت شده است. اما چرا آمار طلاق افزایش پیدا می کند؟

با استقلال تدریجی زنان از نظر اقتصادی و ورود آنها به عرصه کار، ازدواج ها دیگر همچون گذشته بر اساس اتکای اقتصادی زنان به مردان شکل نمی گیرد. دیگر آن که در اشکال جدید خانواده، ازدواج بیش از هر چیز دیگر تلاشی است برای برقراری رابطه ای ارضاء کننده و ثمر بخش در جهت پاسخگویی به میل عاطفی و جنسی. در این حال ارزیابی ازدواج برحسب میزان ارضای شخصی، اندازه گیری و ارزشگذاری می شود و طلاق با نبود این حس ( ارضای شخصی ) صورت می گیرد.

آنتونی گیدنز، جامعه شناس معاصر انگلیسی معتقد است با صنعتی شدن و مهاجرت کشاورزان از مزارع به کارخانه ها و ترک خانه ها توسط مردان روستائی، خانواده به تدریج از شکل یک واحد تولید خارج گردید و به هم تنیدگی میان مفاهیم خانواده و کار به هم خورد. از جمله مهمترین فرایند، تضعیف نظام پدر سالاری در خانواده های سنتی بود. با فروپاشی روابط کاری و اقتصادی در خانواده ها، پیوستگی اعضاء از حیث مالی به کارخانه داران بیشتر گردید و قدرت پدر به حوزه های شخصی تر هدایت شد. همچنین از سوی دیگر با جدایی از محل کار، روابط شخصی در خانواده از روابط در محیط کار متمایز گردید و به رشد فرد گرایی عاطفی و ظهور آرمانهای عشقهای رمانتیک منجر شد که این مسأله شالوده اصلی ازدواجها را فراهم ساخت.۱و۲

با آغاز قرن بیستم، خانواده به عنوان قلمروارضای شخصی و بستر نزدیکی و صمیمیت عاطفی و جنسی میان زن و شوهر تعریف شد و از نظر فرم نیز تحت تأثیر صنعت و زندگی شهری امروزی به اشکال هسته ای سوق پیدا نمود.

مورد دیگری که نیز در اینجا می باید به آن اشاره کرد بحثی متأخّر در “جامعه شناسی مصرف” است. با رشد صنعت و حضور ملموس تکنولوژی در خانه، همچون اختراع و توسعه فناوری لوازم خانگی؛ زن به عنوان یکی از ارکان جدی خانواده با محوّل کردن بسیاری از کارهایی که در دنیای سنت در خانه مجبور بود خود آنها را انجام دهد به وسایل پیشرفته ای همچون جاروبرقی، ماشین لباسشویی و غیره، فراغ بال گسترده پیدا کرد و یا به زبان دیگر وقت آزاد بیشتری را به دست آورد که حالا می توانست آن را صرف کارهایی اجرائی در بیرون از خانه و از آن مهم تر کارهای فکری کند. بی شک استفاده از صنعت لوازم خانگی و رشد مصرف تکنولوژی نقشی بسزا و تأثیر مهمی در ایجاد و تقویت جنبش های فکری ـ اجتماعی زنانه و برابری جویانه داشته است.

روندهای نوسازی در کشورهای غربی، تغیراتی را در مفهوم و شکل خانواده به وجود آورده است. از جمله مهمترین این دگرگونی ها می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

الف) در اشکال جدید، گروههای خویشاوندی نفوذ خود را دست داده اند و از تأثیر آنان در طلاق و ازدواج گروه خویشاوندی کاسته شده است.

ب) با رشد فردگرایی و ایجاد عشق رمانتیک و کاهش قدرت نظارتی پدر بر اعضاء، رویکردی کلی در جهت انتخاب آزادانه همسر و بالطبع طلاق آزادانه همسر، شکل گرفته است.

ج) استقلال اقتصادی قابل توجه زنان، نوعی آگاهی به حقوق خویش را در میان آنان رشد داده است. حق زن در انتخاب همسر و نیز حق تصمیم گیری او برای پایان زندگی زناشویی از جمله این آگاهیها و حق تصمیم گیریها بشمار می رود.

همچنین از موارد دیگر باید به کاهش ازدواج های خانوادگی، رواج آزادی جنسی و گسترش حقوق کودکان اشاره کرد.

آن گونه که ملاحظه می شود تغییر مفهوم و شکل خانواده یعنی تبدیل خانواده های گسترده و خویشاوندی به هسته ای و همچنین تغییر کارکرد اقتصادی خانواده به کارکردی عاطفی و جنسی و نیز با استقلال اقتصادی زنان و به دنبال آن رشد جنبشهای برابری جویانه میان زن و مرد و در نتیجه تضعیف وضعیت مرد سالارانه در محیط های خانوادگی، در ملموس ترین نتیجه خود، هم ازدواج ها را غیر قبیله ای و غیر خانوادگی ساخت و صورت بندی رمانتیکی به آن بخشید و هم امکان طلاق را بیش از گذشته فراهم ساخت. همراه با این مسأله، مدرنیزاسیون و نوسازی در حوزه سیاسی و دولت نیز امکان تصویب و اجرای قوانین آزادیخواهانه تری را برای طلاق فراهم ساخت. و به دنبال آن آمار طلاق افزایش یافت.

طلاق مولود روندهای نوسازی است. فرایندهای متجددانه ای همچون افزایش حقوق زنان و تغییر شکل خانواده ها از گسترده به هسته ای، افزایش آمار طلاق را منجر شده است. یکی از علل و دلایل افزایش طلاق، رشد آگاهی های طبقه زنان به حقوق خویش است، آگاهی هایی که مرهون روند نوسازی است.

جامعه ایران، جامعه ای است که بی شک در حال تجربه روندهای نوسازی است. امواج تجدد به ما نیز رسیده و جنگ میان سنت و مدرنیته چندی است در این نقطه از عالم آغاز شده است. جامعه ما طفلی را می ماند که در حال آموختن راه رفتن است. راه رفتن برای او و هر انسان دیگر امری است واجب که راه فراری از آن نیست، هر چند که در مسیر آموختن آن چند باری به زمین بخورد و گریه کند، مهم تداوم کار است و از آن مهم تر دست مهربانی است که به یاری او بشتابد و او را از زمین بلند کند.

جامعه ایران در حال تجربه مدرنیته است. این گسست (البته نه گسست کامل) از سنت و بازخوانی مدرن از جهان، دارای تبعاتی بی شمار است. تبعاتی آنومیک همچون جدایی زن و شوهر، فرار مغزها، روسپی گری، فرار دختران و … که همة آنها منجمله افزایش طلاق قابل تأیید نیست. بی شک جامعة سرگردان میان سنت و مدرنیته، خسارت زاست اما نکته مهم این است که دولت به عنوان قدرتمند ترین نهاد شکل یافته در هر جامعه ای موظف است نقش آن دست مهربان را بازی کند. دولت موظف است با تقویت نهادهای حمایتی و کمک به شکل گیری تشکل های غیر دولتی حفاظتی و مراقبتی، تبعات مدرنیزاسیون را به کنترل خویش درآورد و آسیب دیدگان را یاری نماید.

اکثر رسانه های عمومی و کارشناسان بهداشت روان سعی دارند با نشان دادن تصویری مهلک و سراسر منفی از طلاق، به خیال خود یکی از معضلات اجتماعی را حل کنند. راه حلشان چیست؟ تبلیغ این دست شعارها که همسران باید با یکدیگر با مدارا برخورد کنند یا جوانان در انتخاب همسر دقت کنند و یا با ایمان و اخلاق، همدیگر را تحمل نمایند اما ، آنان به این مسأله توجهی ندارند که هر چند بالا رفتن آمار طلاق در هر جامعه ای گویای سست شدن نهاد خانواده و عواقب ناخوشایند آن برای اعضای خانواده می باشد، اما در عین حال از رشد برخی آگاهی های اجتماعی نیز خبر می دهد. بالا رفتن آمار طلاق از جمله شاخصه هایی است که نشان دهنده خروج عقل جمعی از فهم سنتی و علاقمندی به دست یابی به حقوق فردی و اجتماعی، و در مجموع نشانگر بحران جوامعِ در معرض روند نوسازی است. آگاهی طبقاتی زنان به حقوق خود و تن ندادن به نظام سرکوب مردسالارانه با توجه به استقلال نسبی اقتصادی زنان، در شکل نهادینه نشده و سازمان نایافته خویش به بالا رفتن آمار طلاق می انجامد. همچنین افزایش طلاق به عنوان یک واقعیت اجتماعی در ایران، از سوی دیگر نشانه کاهش تصور نامطلوب از “مطلّقه” در جامعه ایران است. زن طلاق گرفته امروز، نسبت به زن طلاق داده شده دیروز با پذیرش اجتماعی بالاتری می تواند به زندگی خویش بعد از طلاق ادامه دهد.

در مجموع می توان گفت، همبستگی های مکانیکی که در خانواده ها از طریق یک نوع متافیزیک ناخود بسنده در جامعه سنتی ایرانی موجبات پابرجایی جبری و سرکوب گرایانه نظام خانواده را به هر قیمتی فراهم می ساخت، با قدرت مدرنیته و نوسازی سست و ضعیف گشته است. اما شاید دغدغه این باشد که، این وضعیت در حال گذار تا برقراری شرایط تثبیت شده مدرن (توقف آمار افزایش طلاق و ایجاد نوعی همبستگی های عاشقانه با به رسمیت شناختن تفاوت در سلیقه افراد در ایجاد نوع خانواده دلخواه) تا چه میزان می خواهد از جامعه ایرانی قربانی بگیرد؟ چقدر باید در راه رسیدن به مدرنیته، با داشتن کودکان طلاق، زنهای آواره و غیره ... ، رنج و درد گروه بسیاری از افراد جامعه را شاهد باشیم؟ آیا نباید روندهای نوسازی را بدلیل این گونه تبعات مخربش از حرکت باز داشت. مقصر واقعی در این میان کیست؟

آنچه که در ایران در این زمینه مشکل آفرین شده است، نه تغییر در باورها و فرهنگ عمومی نسبت به خانواده، طلاق و روندهای نوسازی، بلکه در عدم کارآمدی دولت و جامعه مدنی در ایجاد و تقویت سازمان های حمایت کننده حقوق کودکان و زنان آسیب دیده از طلاق است. رشد چند درصدی آمار طلاق در هر سال که با تصویب قوانینی سهل گیرانه تر افزایش نیز می یابد، در کنار خود به ایجاد سازمان های حمایت کننده منجر نشده است و تعداد این گونه مراکز به میزان همان آمار قدیمی آن است.

ممکن است اثرات ناخوشایند طلاق همچون اضطراب کودکان و ضربه های روحی و مالی به زن تا سال های بعد از جدایی ادامه یابد، اما در ایران به دلیل فقدان نهادهای حمایتی، این گونه اثرات و ضربه ها تا مدت مدیدی همراه خانواده طلاق هست، در حالیکه در کشورهای پیشرفته صنعتی، مشکلات ناشی از طلاق مقطعی و کوتاه مدت است. رشد آمار طلاق همچون بسیاری دیگر از شاخصه ها که توسط برخی ناکارشناسان، بحران اجتماعی عنوان می شود، نشانگر تقویت روندهای نوسازی در کشور ما است. روندهایی که به دلیل تازگی و اثرات خود ممکن است تبعاتی ناخوش را نیز بیافریند. اما باید توجه کرد که اگر چنانچه طلاق و این دست مسایل در کشور ما، اینچنین مشکلات عظیمی را برای ایرانیان فراهم نموده، باید اول خودمان و بعد دولت را مقصر بدانیم که در تشکیل و تقویت نهادهای دولتی و حمایت از نهادهای غیر دولتی، ضعیف عمل کرده ایم.

نویسنده: امین بزرگیان

۱و۲ - برای مطالعه بیشتر می‌توانید به فصول مربوط به جامعه‌شناسی خانواده رجوع نمایید:

ـ ورسلی، پیتر/ جامعه‌شناسی مدرن/ ترجمه حسن پویان/ انتشارات چاپخش ۱۳۷۳

ـ گیدنز، آنتونی/ جامعه‌شناسی/ ترجمه منوچهر صبوری/ نشر نی/ چاپ پنجم ۱۳۷۸

ـ کوئن، بروس/ درآمدی بر جامعه‌شناسی/ ترجمه محسن ثلاثی/ انتشارات فرهنگ معاصر ۱۳۷۲

منبع:ماهنامه نامهشماره ۳۰
 
پاسخ


پرش به انجمن:


کاربرانِ درحال بازدید از این موضوع: 1 مهمان

درباره ما: وبسایت مددکاران اجتماعی ایرانیان در مورخ ۹۲/۱/۱، به منظور ایجاد مرکزی برای دسترسی و هم افزایی فعالیت های علمی و پژوهشی در حوزه های مختلف مددکاری اجتماعی با اهداف ذیل آغاز به کار نموده است: ۱- ایجاد بانک اطلاعات جامع و روزآمد مقالات، با دسترسی آسان، رویه یکسان و رفع محدودیت های شکلی، زمانی و سازمانی موجود ۲- معرفی متخصصین، پژوهشگران و اساتید در حوزه های تخصصی مددکاری اجتماعی جهت تقویت حقوق معنوی ۳- فراهم نمودن بستری برای جریان سازی و مدیریت محتوای مددکاری اجتماعی جهت جلوگیری از تضییع منابع مادی و معنوی جامعه مددکاران اجتماعی ایران، در روندهای تکراری و کلیشه ای کنونی ۴- ایجاد زمینه مساعد برای بومی سازی مددکاری اجتماعی در کشور ۵- گسترش پایگاه های مجازی در حوزه مددکاری اجتماعی ایران